Kolej Nadwiślańska i Dworzec kolejowy

Kolej Nadwiślańska (ros. Привислинская железная дорога, Priwislinskaja żeleznaja doroga) – szerokotorowa linia kolejowa od Mławy przez Warszawę, Lublin i Chełm do Kowla. Łączna długość linii kolejowej, z 24 znajdującymi się na niej stacjami, wynosiła 475 km. Budowę linii prowadziło Towarzystwo Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej z siedzibą w Petersburgu, założone przez przemysłowca Leopolda Kronenberga i bankiera Jana Blocha, którzy ją również sfinansowali. Budowę rozpoczęto w końcu 1874 r., a ukończono w rekordowym czasie 3 lat, 24 lipca 1877 r. i otwarto 17 sierpnia 1877 r.

Na Ziemi Chełmskiej szlak kolejowy prowadzono między pagórami dla uniknięcia dużych prac ziemnych, a szlak przez mokradła między Chełmem i Dorohuskiem stabilizowano dużą ilością drewna. Lokalizację stacji rozważano od strony zachodniej przy trakcie lubelskim, lecz ostatecznie zdecydowano wybudować stację po stronie północno-wschodniej w znacznym oddaleniu od miasta. Wybudowano drewniany dworzec, parowozownię na jedną lokomotywę, wieżę ciśnień i obiekty stacyjne.

10 lat po uruchomieniu Kolei Nadwiślańskiej wybudowano kolej żelazną łączącą Chełm z Brześciem. Wzrosło wówczas znaczenie militarne Chełma. W 1889 roku przeniesiono z Lublina do Chełma Techniczną Szkołę Kolejową, a po stronie zachodniej przy skrzyżowaniu linii kolejowej z traktem lubelskim ok 1890 r. ulokowano duże koszary carskie, zaś po stronie wschodniej przy trakcie hrubieszowskim okręgowy szpital garnizonowy.

Budowa Kolei Nadwiślańskiej dała poważny impuls dla rozwoju 5 tysięcznego wówczas Chełma. Zaczęły powstawać obiekty magazynowe, rzemieślnicze i przemysłowe, związane z przeładunkiem i obrotem towarów, głównie płodów rolnych ziemi chełmskiej. Oddalenie stacji od miasta doprowadziło do powstania i rozwoju komunikacji miejskiej. Wg P. Kiernikowskiego liczba mieszkańców Chełma w 1870 r wynosiła 4 517 i podwoiła się w ciągu niespełna 20 lat, w 1890 r. osiągnęła 11 674, w 1900 r. – 14 252, a w 1914 r. – 26 380.

Powołanie guberni chełmskiej w 1912 r. spowodowało rozbudowę stacji kolejowej. W 1913 r. wzniesiono okazały dworzec murowany. Po odzyskaniu niepodległości chełmskie koleje zatrudniające ponad 1000 pracowników, zostały w 1921 r. podporządkowane Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Radomiu i to prawdopodobnie wtedy zrodziła się idea przeniesienia WDOKP z Radomia do Chełma i, w związku z tym, budowy w Chełmie na ponad 430 ha wielkiej Dzielnicy Nowe Miasto według koncepcji opracowanej w latach 1925-26, która w tych latach stanowiła najbardziej ambitną i największą polską inwestycję.