†

Etablissement "Wappenhof"

Etablissement „Wappenhof” (Dwór Herbowy) powstał w 1881 roku w narożniku dróg Morgenaustrasse (Rakowiecka) i Weidendamm (Na Grobli), jako jeden z kilkunastu tego typu zespołów wzniesionych na terenie Rakowca. Był to drugi etablissement pod względem wielkości oraz oferty po „Buergersaele”. Była to początkowo kawiarnia z salą do tańca i ogrodem. W 1908 roku właściciele Otto i Gustaw Wirth dokonali znaczącej przebudowy obiektu usytuowanego przy ówczesnych działkach Morgenaustrasse 14 i 16. Na działce (numer 14) od strony Odry powstała wielofunkcyjna sala (koncertowo-teatralna) na 1270 miejsc, wykorzystywana do przedstawień teatralnych typu variete, koncertów muzycznych i tańców. Z zachowanych planów wynika, iż był to budynek parterowy, częściowo piętrowy o powierzchni około 2 tysięcy metrów kwadratowych. Zasadniczą część obiektu stanowiła sala główna Konzerthaus (o wymiarach 25,7×40 m), po przebudowie powiększona o scenę (o wymiarach 6×8 m i 0,5 m wysokości). Zaprojektowana przez architekta jako trójnawowa. Słuchający siedzieli (w przypadku pełnej widowni) ściśnięci przy 6-8 osobowych stolikach o wymiarach 1×0,8 m. Na ustawienie krzeseł projektant przewidział również bardzo mało miejsca, bo 0,8 m na jedno krzesło oraz 1,2 m na dwa krzesła. W pierwszym okresie gdy budynek główny służył jako pomieszczenie do tańca, orkiestra przygrywała w usytuowanym na piętrze chórze, a w późniejszym okresie dobudowano scenę. Do sali głównej przylegała mała sala (o wymiarach 12×19 m) pełniąca funkcję winiarnio-kawiarni. W tym pomieszczeniu projektant przewidział mniejsze zagęszczenie gości, których kelnerzy obsługiwali przez trzy bufety. Cały kompleks ogrzewało osiem okrągłych pieców. Drugą cześć założenia, trójkondygnacyjny budynek administratora wraz z częścią hotelową, zaprojektowano na rzucie nieforemnego trójkąta z wieżą i wybudowano przy ulicy Morgenau na działce numer 16. Była to własność Gustawa Wirtha. Obie części założenia łączył wewnętrzny dziedziniec osłonięty murem kurtynowym od strony ulicy. „Wappenhof” posiadał salę bilardową znajdującą się na terenie ogrodu, a ponadto bufet letni. Od strony ogrodu usytuowano taras z ogródkiem restauracyjnym oraz letnią scenę muzyczną reklamowaną (na wydawanych przez właścicieli widokówkach) jako największa betonowa scena w Niemczech. Założenie zaprojektowano w stylu neogotyckim, zwanym zamkowym lub twierdzowym, stosowanym powszechnie w pruskim budownictwie publicznym (np. główny dworzec kolejowy we Wrocławiu). Zastosowanie neogotyku z charakterystycznym dla tego stylu motywem blanek i wysokiej wieży oraz nieregularność kompozycji spowodowały osiągnięcie bardzo ciekawego efektu. Wrażenie potęgował herb umieszczony nad wejściem oraz figura halabardnika stojąca do początku lat sześćdziesiątych XX wieku.

Z przeprowadzonych badań nad typami i rodzajami etablissement wynika, że na obrzeżach miast powstawały założenia dla biedniejszych mieszczan oraz przyjezdnych i taką funkcje spełniał “Wappenhof”. Tak jak we wszystkich założeniach typu etablissement, ważnym elementem była część ogrodowa, podzielona na część rabatową i parkową. Ozdobę ogrodu o powierzchni około 1,5 hektara stanowiła powszechna ówcześnie forma detalu architektonicznego – kolumnada. Komunikację usprawniono tworząc drugie wejście od ulicy Weidendamm. Na podstawie zachowanych planów i opisów zawartych w przewodnikach wiadomo, że założenia ogrodowe miały kształt wydłużonego prostokąta podzielonego szachownicą alejek obsadzanych drzewami. Na skrzyżowaniu alejek tworzono okrągłe place. Najpopularniejszymi rodzajami sadzonych drzew były robinie, dęby, rzadziej topole i lipy. Z dokonanych nasadzeń do dnia dzisiejszego pozostały jawory czerwone oraz żółtnica pomarańczowa (maclura pomifera), unikatowe w naszej strefie klimatycznej drzewo, pochodzące z północnej części kontynentu amerykańskiego i mające tylko trzy stanowiska na terenie Wrocławia.

Pod „Wappenhof” dojeżdżał od 1893 roku tramwaj (linia numer 4) mający tu pętlę. Kursował jeszcze po wojnie, a szyny do teraz znajdują się pod asfaltem ulicy Na Grobli.

W latach 1917-1919 po sprzedaniu Otto Thomasowi obiekt został poddany kolejnym remontom. W okresie wojny „Wappenhof”, podobnie jak pobliski „Lunapark”, został zamieniony w obóz jeniecki.

Uszkodzony w czasie wojny, w pierwszych latach powojennych przejściowo zasiedlony był przez repatriantów. Opuszczony i powoli popadający w ruinę, rozebrany został w 1968 roku mimo nadziei okolicznych mieszkańców na jego odbudowę. Do końca był obiektem wycieczek mieszkańców Wrocławia. Piękno i uroda „Wappenhof” doceniona została przez nowych mieszkańców Wrocławia wyrazem czego była jego nowa nazwa “pałacyk” lub “zameczek”. Na terenie dawnego etablissement powstała nowa siedziba Instytut Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN.

OBÓZ JENIECKI „WAPPENHOF”

Obóz jeniecki znajdował się w pomieszczeniach lokalu rozrywkowego „Cafe-Variete Wappenhof” na rogu ulic Na Grobli i Okólnej. Obóz zajmował wielką salę teatralną i części bocznych pomieszczeń, w głównej części budynku nadal czynna była restauracja. Właściciel „Wappenhof” był jednocześnie kierownikiem obozu. Obóz czynny był w okresie od września 1944 roku do ostatnich dni stycznia 1945 roku. Przebywali tu głównie mężczyźni, około 700 osób, przywiezieni po wybuchu Powstania Warszawskiego z obozu w Pruszkowie i łapanek ulicznych, a także z podwarszawskich zakładów przemysłowych. Jako obóz stały był strzeżony przez straż przemysłową zakładu Famo-Werke. Większość robotników rozlokowana była w sali teatralnej (w układzie pseudo-bazylikowym 3-nawowym gdzie niższe nawy boczne oddzielone były rzędami kolumn). Warunki bytowe robotników były bardzo trudne. Metalowe łóżka stanowiły niewielką część wyposażenia. W przeważającej większości były to drewniane piętrowe prycze. Za posłania służyły sienniki wypchane słomą lub sama słoma i cienkie koce. Prycze zestawiane były parami, dzięki czemu zapewniono ciągi komunikacyjne. Przy tak dużej ilości ludzi na małej powierzchni panował tu ciągły ruch. Sala nie była ogrzewana a pojedyncze żarówki zawieszone pod sufitem oświetlały wnętrze tak słabo, że panował ciągły półmrok. Część więzionych spała na zabudowanej drewnianej werandzie a rodziny zajmowały kilka bocznych, niewielkich pomieszczeń. Sanitariaty znajdowały się na zewnątrz w piwnicy, jednak w umywalkach była tylko zimna woda. Dodatkowym utrudnieniem było to, że po godzinie 21 nie można było opuszczać obozu. Wszyscy przebywający w obozie musieli pracować. Przeważnie w zakładach Famo-Werke (obecnie ABB Dolmel) przy dzisiejszej ul. Robotniczej 12, gdzie codziennie dojeżdżali tramwajem złożonym z kilku wagonów. Część odwożona była do filii fabryki w Oławie, a pozostali pracowali na mieście. Trzeba tutaj dodać, że wówczas przez ul. Na Grobli przebiegała linia tramwajowa z pętlą przy ul. Rakowieckiej (obok obozu „Schlesiersaule”). Jedyny relikt tej linii to fragment torów tramwajowych przed mostem Oławskim. Dniówka trwała od dwunastu do szesnastu godzin (dla dojeżdżających). Posiłki to kawa zbożowa i suchy prowiant wydawany w obozie, który składał się z chleba, marmolady buraczanej i czasem margaryny. W stołówce fabrycznej wydawane były obiady jednodaniowe (Eintopfgericht). Przeważnie była to miska zupy z brukwi, kasza lub ziemniaki i rzadko kawałek gotowanego mięsa. W związku ze zbliżającym się frontem obóz miał być ewakuowany na zachód 27 stycznia 1945 roku. W ostatniej chwili przyszedł rozkaz aby robotników wykorzystać do prac związanych z obroną „Festung Breslau”. Więźniów ewakuowano i rozmieszczono w innych obozach na terenie miasta.

Autorzy: Halina Czarniecka-Kołodziej, Jerzy Domowicz