Brochów (Bracke, Brockau) – osiedle w południowo-wschodniej części Wrocławia, w dzielnicy Krzyki. W latach 1939-1950 samodzielne miasto.
Historia Brochowa
Wykopaliska z epoki brązu i żelaza potwierdzają, że w pobliżu prowadził dawny szlak handlowy z Krakowa do Szczecina, a teren osiedla był ciągle zamieszkiwany az do czasów historycznych.
Pierwsze wzmianki o Brochowie pochodzą z roku 1193. Papież Celestyn III wziął pod opiekę klasztor Najświętszej Marii Panny na Piasku wraz z całym majątkiem, m.in. z wsią Prochou, czyli dzisiejszym Brochowem. W średniowieczu aż do prawdopodobnie najazdu tatarskiego z 1241r. istniały na terenie dzisiejszego osiedla dwie dalsze wsie – Buchta i Bronikowo. Buchta najprawdopodobniej leżała nad Brochówką tuż za Parkiem Brochowskim w kierunku północno-zachodnim. Przez ponad 600 lat Brochów był własnością augustianów (kanoników regularnych) do 1810r. Po augustianach pozostał do dziś jeden z najstarszych wrocławskich parków. Między parkiem a folwarkiem (założonym jeszcze w średniowieczu) opat augustiański Zygmunt Passonius wybudował barokowy pałac (1727-1729), który przetrwał do 1945r. Jego resztki rozebrano w początku lat 70. XX w. Aż do 1896r. osiedle miało charakter wiejski, a założenie urbanistyczne wsi pochodziło jeszcze z połowy XIVw.
Jeszcze w początkach XIX w. było kilka autochtonicznych rodzin polskich ewangelików.
22 maja 1842r. nastąpiło otwarcie pierwszego odcinka kolei Górnośląskiej na linii Wrocław (Brochów) – Oława – było to pierwsze połączenie kolejowe na terenach dzisiejszej Polski. Od tego czasu liczba mieszkańców zaczęła znacznie wzrastać. W kwietniu 1896r. otwarto wówczas największą we Wschodniej Europie stację rozrządową służącą przede wszystkim Wrocławiowi i do wywozu górnośląskiego węgla na zachód. W ciągu kilku lat liczba ludności wzrosła ponad 20-krotnie – ze 167 pod koniec XVIII w. do niemal 3700 pod koniec XIX w.
Na początku XX w. było to już osiedle miejskie, mające w 1908 r. ratusz, a w latach 1901-1913 własną szkołę ludową (obecny stary budynek Szpitala im. Falkiewicza), szkołę średnią, pocztę, posterunek policji i straży pożarnej. Posiadało od 1901r. wodociąg i kanalizację. Poza tym miało też przez kilka lat własną gazownię i zakład energetyczny obsługujący istniejące do dziś willowe osiedle (ul.Koreańska), łaźnię, aptekę (funkcjonuje do dziś) i kilka restauracji (3 z nich prowadziły również działalność kulturalną i rozrywkową). W Brochowie wydawano dwa dzienniki, które wychodziły 3 razy w tygodniu przez blisko 40 lat z wyjątkiem obydwu wojen światowych (Brockauer Anzeiger, Brockauer Zeitung).
W latach 1912-1913 Wrocław z Brochowem połączył pierwszy na ziemiach dzisiejszej Polski i pierwszy w Europie Wschodniej prototypowy trolejbus (tzw. Bezszynowa Kolej Brochowska). W latach 1901-1913 powstała zasadnicza zabudowa osiedla kolejarskiego, obecnego do dziś przy ul.Chińskiej i Birmańskiej.
Ponad 15% ludności osiedla stanowili Polacy z Górnego Śląska i Wielkopolski. Większość z nich wywędrowała później do zachodnich Niemiec lub po 1919 r. wróciła do Polski i ich udział w okresie międzywojennym zmniejszył się o ok. połowę. W Brochowie mieszkało wówczas kilka rodzin żydowskich. Niezwykły rozwój zawdzięczał Brochów współpracy inwestycyjnej władz państwowych i kolei z samorządem gminnym (wybitnie zasłużony dla Brochowa był ówczesny naczelnik gminy doc. dr Alfons Dierschke).
Po 1925r. nastąpiła dalsza rozbudowa osiedla wraz z obiektami użyteczności publicznej – funkcjonował już teatr ludowy, powstała sala kinowa, a w połowie lat 30. – hala sportowa, basen kąpielowy (istnieje do dziś po dwukrotnej przebudowie w połowie lat 60. i 80. XX w.) oraz stacja benzynowa. Do dyspozycji mieszkańców było co najmniej 12 par pociągów podmiejskich na dobę oraz linia autobusowa.
Mimo wyraźnych związków z kolejnictwem, Brochów przez I połowę XX w. nazywany był „miastem kwiatów” – tu bowiem mieściły się 3 renomowane na Dolnym Śląsku firmy ogrodnicze, rozsławiające Brochów w ówczesnych Niemczech.
15 maja 1936 przez stację Brochów po raz pierwszy przejechał ekspres Fliegende Schlesier. Od tego czasu Latający Ślązak regularnie jeździ przez Brochów z rekordową w Europie prędkością 128,4km/h (maksymalna dochodziła do 160km/h). Latającemu Pierunowi, bo tak nazywali go Ślązacy, pokonanie trasy z Berlina do Bytomia zajmowało zaledwie 4 godziny 25 minut.
W 1939 r. Brochów otrzymał prawa miejskie, a liczba ludności osiągnęła blisko 9 tys. mieszkańców.
Podczas II wojny światowej znajdował się w Brochowie fabryczny obóz pracy przymusowej, w którym przebywało około stu Polaków pracujących oni na kolei. Pomieszczenia obozowe znajdowały się w zdewastowanych warsztatach i magazynach kolejowych. Obóz miał charakter stały i był nadzorowany przez straż kolejową. W obozie panował ostry rygor, odbywały się częste kontrole policji, która szukała śladów działalności sabotażystów.
Zdobycie Brochowa przez wojska radzieckie w czasie II wojny światowej nastąpiło 19 lutego 1945r., po zaciekłych walkach, które od 16 lutego toczyli żołnierze radzieccy z broniącą się 609 niemiecką dywizją piechoty i fortecznym pułkiem Wehl. Przed zdobyciem, 4 lutego broniący Brochowa rozstrzelali ostatniego niemieckiego burmistrza Brunona Kurzbacha. Stało się tak dlatego, ze słysząc o zbliżającej się do Wrocławia Armii Czerwonej samowolnie opuścił stanowisko, uciekając do Strzegomia. Po powrocie do Brochowa 3 lutego został natychmiast aresztowany a następnie rozstrzelany.
W czasie II wojny światowej, zniszczony 18 stycznia 1945 r. w ok. 30% w wyniku nalotu sowieckiego na stację rozrządową. Nalot prowadzony z dużej wysokości dosięgnął nie tyle jednak obiektów stacyjnych i jej obrony, lecz reprezentacyjnego centrum mieszkaniowego osiedla. Dalsze 10% zniszczeń to straty wojenne między lutym a majem 1945 r. oraz powojenna dewastacja. Cegły z budynków Brochowa użyte zostały do odbudowy Warszawy i innych miast Polski. Brochów, jak i inne miejscowości Ziem Odzyskanych, jeszcze wiele lat po wojnie był traktowany po macoszemu przez władze ówczesnej Polski.
W 1945r. miasto przejęła polska administracja, początkowo używając nazwy Broków lub Prochów. W ślad za nią przybyli pierwsi polscy repatrianci. Z początkiem sierpnia 1945r. Brochów zamieszkiwało już ponad 2000 osób i do momentu włączenia do Wrocławia był największym miastem powiatu wrocławskiego. W latach 1945/46 mieścił się tu punkt etapowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego oraz placówka kolejowa PCK. Od lipca 1945r. wielu nowo przybyłych wysiadało przy ul.Wrocławskiej (1951 ul.22 lipca, a obecnie ul.Mościckiego). W dniu 20 sierpnia stację brochowską przejęli z rąk rosyjskich polscy kolejarze. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji był Józef Terlecki. Została wówczas zlikwidowana wojskowa rosyjska kolonia (tzw. etap kolejowy) przy ul.Koreańskiej. W końcu roku liczba ludności zwiększyła się do ponad 3000 mieszkańców. W 1947r. została wysiedlona ostatnia ok. 100-osobowa grupa ludności niemieckiej.
W 1946 przewieziona została do Wrocławia Panorama Racławicka, gdzie przez dwa lata przeleżała w magazynie kolejowym Brochowa, w dawnym budynku teatru ludowego przy ul.Chińskiej, gdzie od połowy lat 50. przez kolejne 20 lat funkcjonowało kino Sygnał.
Po II wojnie światowej pierwszym burmistrzem Brochowa został Józef Piętka, a ostatnim (przed przyłączeniem do Wrocławia) był Antoni Szewczyński.
Brochów został przyłączony do Wrocławia 1 stycznia 1951.
Do 1950 r. odbudowano ze zniszczeń wojennych stację rozrządową, a do 1955r. infrastrukturę miejską Brochowa, w tym obiekty użyteczności publicznej (z wyjątkiem szkoły średniej, basenu i hali sportowej). Nowa zabudowa w osiedlu, zwłaszcza domów jednorodzinnych przy ul. Koreańskiej i przyległych nastąpiła dopiero w połowie lat 60. Na przełomie lat 60. i 70. osiedle uporządkowano, położono asfalt na większości ulic. W 1960 r. powstałą Szkoła Podstawowa nr 80, która objęła nowy budynek (tzw. tysiąclatka) przy ul.Polnej. Starą szkołę zamknięto w 1972r., a budynek wyremontowano i przystosowano do pełnienia funkcji obiektu szpitalnego. W 1985r. szpital brochowski wzbogacił się o nową część – przy ul. Biegłej. Wówczas też powstały nowe domy wielorodzinne przy ul.Leonarda da Vinci. Mimo widocznych prób Brochów nie odzyskał dotychczas dawnej świetności. Likwidacji uległy kino, dom kultury, posterunek policji i straży pożarnej.
Od 1990r. wydawana jest gazetka osiedlowa (od 1993r. pt. Wiadomości Brochowskie) – ukazuje się raz w miesiącu. Od czerwca 1993r. (po raz pierwszy w 800-lecie miejscowości) co roku organizowany jest Festyn Brochowski. 6 września 1999 powstało Towarzystwo Przyjaciół Brochowa.
W 2002r. podjęto decyzję o zachowaniu małomiasteczkowego charakteru Brochowa, a w 2004r. Rada Miejska Wrocławia uchwaliła w związku z tym plany zagospodarowania przestrzennego dla większości obszaru osiedla, nawiązujący w części do przedwojennej koncepcji rozbudowy osiedla. W 2009r. oddano do użytku na południu osiedla pierwszą część zespołu wielorodzinnych domów – „osiedle parkowe”, a w 2010 – pierwszą część wielorodzinnych bloków mieszkalnych TBS.
