Osiedle Braci Morawskich – Gnadenfrei stanowi najcenniejszy zespół zabudowy w mieście oraz najbardziej reprezentatywny dla nielicznej na Śląsku grupy siedlisk nurtu religijnego tj. do Światowego Aliansu Kościołów Reformowalnych. A zarazem jest to największe i najpiękniejsze osiedle Braci Morawskich na Śląsku, gdzie powstały trzy takie kompleksy. Założone przez Ernsta Juliusa von Seidlitz, budowane było w latach 1743-1754.
Lokalizacja osiedla miała spełniać podobnie jak jej macierzysta kolonia Herrnhut dwa warunki: położenie przy głównej drodze komunikacyjnej oraz z bezpośrednim sąsiedztwie posiadłości prorektora i założyciela. Wymogi te spełniał obecny plac Piastów Śląskich, teren położony na północnym zboczu góry Questenberg tj. obecnie Góry Parkowej. Centralnym punktem osiedla został prostokątny plac, na którym wybudowano wkrótce kościół.
foto
Wzdłuż dłuższych boków placu wzniesiono budynki dwu- i trzykondygnacyjne, stanowiące siedzibę Braci Morawskich i ich instytucji. Część z nich zachowała cechy architektury barokowej i klasycystycznej. W skład zespołu osiedla wchodzą budynki będące domami dla nieżonatych braci (Dom Braci), niezamężnych sióstr (Dom Sióstr), wdów (Dom Wdów), wdowców (Dom Wdowców), szkołę, warsztaty rzemieślnicze i inne budowle służące wspólnocie oraz regularnie rozmieszczone domy poszczególnych rodzin (obecnie większość zabudować stanowi budynki mieszkalne).
Nieopodal osiedla założono cmentarz nazwany „Bożym Polem”, na którym grzebano członków bractwa (obecnie stanowi część parku miejskiego).
Dom Sióstr (przy byłym placu Kościelnym, obecnie Placu Piastów Śląskich nr 5, 5a i 5b) został zbudowany w latach 1743 – 1750. Spłonął w 1792 roku, a następnie został odbudowany w 1793 roku jako czteroskrzydłowy z arkadowymi podcieniami, dziedzińcem i ogrodem użytkowym od wchodu. Budynek mieścił prywatną szkołę ogólnokształcącą dla dziewcząt, sklep, piekarnię i pralnię. Po II wojnie światowej budynek został zasiedlony. W roku 2004 na fasadzie budynku odsłonięto tablicę upamiętniającą założenie wspólnoty i osiedla Braci Morawskich.
Dom Braci został zbudowany w 1746 roku (obecnie Plac Piastów Śląskich nr 4) dla nieżonatych mężczyzn, tj. braci zboru wraz z warsztatami rzemieślniczymi. W roku 1764 budynek poddano rozbudowie, w wyniku której powstał czteroskrzydłowy budynek z nadwieszonym gankiem łączącym skrzydła południowe i wschodnie. Po największym pożarze w historii Piławy Górnej, został odbudowany w 1793 roku z wykorzystaniem ocalałych murów. W Domu Braci znajdowało się 170 miejsc dla stałych mieszkańców oraz 300 miejsc dla przyjezdnych członków wspólnoty. Od 1766 do 1866 funkcjonowała tu powszechna szkoła dla 121 chłopców, a od 1814 do 1893 gimnazjum z internatem, przeniesione później do gmachu przy ulicy Szkolnej 6.
W budynku znajdowała się biblioteka, tkalnia ręczna, ślusarnia, stolarnia, piekarnia, rzeźnia, piwiarnia oraz zakład krawiecki, rymarski i szklarski. Do dnia dzisiejszego zachowały się tyko dwa skrzydła tj. zachodnie i wschodnie, w którym w przyszłości ma powstać muzeum Piławy Górnej i Braci Morawskich.
Dom Wdów położony przy Placu Piastów Śląskich nr 9, został wzniesiony w II połowie XVIII wieku. Początkowo mieszkało w nim 41 pensjonariuszek. Po pożarze został odbudowany w formie trójskrzydłowego kompleksu z dziedzińcem i ogrodem od wschodu. Do dnia dzisiejszego zachowało się jedynie frontowe skrzydło.
Dom Wdowców (obecnie przy ulicy Piastowskiej nr 80) wybudowano w 1743 roku, jako szkołę powszechną dla chłopców, którą przeniesiono do Domu Braci w 1766 roku. Od tego momentu budynek pełnił funkcję domu wdowców, a po II wojnie światowej dom został zasiedlony.
