Przykład kościoła miejskiego, wzniesionego jako późnogotycki w 2 poł. XVI w. z fundacji znamienitego rodu wielkopolskiego Ostrorogów, później wielokrotnie przebudowywanego, w wyniku czego częściowo utracił on cechy stylowe. W świątyni zachowały się elementy wyposażenia z XVII i XVIII w., m. in. późnorenesansowa chrzcielnica, wczesnobarokowa płaskorzeźba przedstawiająca Hołd Pasterzy i rokokowa ambona.

Historia

Początki Międzychodu sięgają XIV w. Początkowo była to osada związana z pobliskimi grodami w Zielonej Chojnie i Kolnie, wzmiankowana w 1378 r. jako własność Domarata Grzymały z Gułtów i Margonina, starosty generalnego Wielkopolski. W 1400 r. Międzychód po raz pierwszy wspomniany jest jako miasto. Od poł. XV w. miasto było własnością Ostrorogów, od końca tego stulecia do 1597 r. - Ostrorogów i Skórów Obornickich z Gaju. W końcu XVI w.(?) starosta malborski Jan Ostroróg założył tzw. Nowe Miasto. W l. 1597-1790 Międzychód należał do Unrugów. W 1671 r. Krzysztof Unrug założył na przedmieściu Lipowiec trzeci organizm miejski.

Parafia pw. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela (pierwotnie Ścięcia św. Jana Chrzciciela i św. Andrzeja) w Międzychodzie erygowana została zapewne już w XII lub XIII w. Najstarsza wzmianka o kościele pochodzi z 1404 r. (wymieniony pleban Jan). Był to zapewne budynek drewniany. Ok. r. 1560 w. ówczesny dziedzic Jakub Ostroróg przekazał świątynię protestantom. Budynek został zwrócony katolikom w 1589 r. przez syna J. Ostroroga, Jana. Ponieważ świątynia była bardzo zniszczona - wkrótce rozebrano ją, a w 1591 r. w jej miejscu staraniem Jana Ostroroga wzniesiony został kościół murowany. Budynek ten został częściowo uszkodzony podczas wielkiego pożaru miasta w 1635 r., następnie odbudowany i konsekrowany w 1660 r. W 1750 r. podczas remontu dobudowano zakrystię pn. W 1840 r. nastąpiła przebudowa wieży. W 1903 r. zakrystia pn. została powiększona i przekształcona w kaplicę Serca Jezusowego. W 1907 r. kościół został rozbudowany (dobudowa transeptu i jednoprzęsłowego prezbiterium). W l. 1934-35 powiększono prezbiterium, przedłużając je oraz dobudowując nawy boczne. W l. 1982-95 przeprowadzono remont kościoła (m. in. prace elewacyjne, nowe pokrycie wieży, modernizacja wnętrza prezbiterium).

Opis

Kościół pw. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela usytuowany jest w centrum miasta, na wsch. od Rynku, pomiędzy ulicami Tietza i 17 Stycznia. Budynek jest orientowany, z dość znacznym odchyleniem na pn. Teren otaczającego kościół d. cmentarza przykościelnego otoczony jest otynkowanym murem z dwuprzelotową bramą od strony pd.-wsch. Przejazd bramny i furta zamknięte są półkoliście

Pierwotnie późnogotycki kościół był budowlą salową. Wzniesiony został na planie prostokąta, z częściowo wtopioną w bryłę budynku wieżą na planie zbliżonym do kwadratu przy zach. przęśle elewacji pd. Od zach. przy wieży półcylindryczna przybudówka mieszcząca schody na emporę. Od pn. do budynku przylega d. zakrystia (1750, w 1903 r. przebudowana na kaplicę Serca Jezusowego), od wsch. - transept i prezbiterium (1907, pierwotnie jednoprzęsłowe, w 1934 r. przedłużone o jedno przęsło i poszerzone o nawy boczne). Zwartą, oszkarpowaną nawę (pierwotny kościół) oraz ramiona transeptu nakrywają wysokie dachy dwuspadowe, nad prezbiterium - dach trójpołaciowy, nad nawami bocznymi przy prezbiterium - dachy pulpitowe. Nad całością dominuje czterokondygnacyjna wieża nakryta wysokim ostrosłupowym hełmem. Nad przybudówką wieży - silnie spłaszczony daszek półstożkowy.

Kościół jest budynkiem murowanym z cegły, na kamiennym fundamencie. Jego ściany otynkowano, partia cokołu wtórnie oblicowana płytkami ceramicznymi. Dachy nawy, transeptu i prezbiterium pokryto dachówką ceramiczną, hełm wieży, daszek przybudówki przy wieży oraz dachy naw bocznych prezbiterium - blachą. Wnętrze nawy nakryte jest pozornym drewnianym sklepieniem kolebkowym, przyziemie wieży - murowanym sklepieniem kolebkowym, nad prezbiterium - sklepienie krzyżowe, nad transeptem - sklepienie kolebkowe z lunetami.

Elewacje kościoła zwieńczone są profilowanymi gzymsami. Otoczone prostymi opaskami okna zamknięte są półkoliście lub segmentowo, w wieży - okna okrągłe. Ujęte wklęsło-wypukłymi spływami szczyty nawy i ramion transeptu zwieńczone są trójkątnymi naczółkami bądź sterczynami zamkniętymi łukiem kotarowym dwudzielnym. Dolna partia szczytu nawy ozdobiona jest arkadowaniem. Gł. wejście do kościoła ujęte jest portalem zwieńczonym odcinkiem profilowanego gzymsu, ponad którym znajduje się półkoliście zamknieta wnęka z polichromowaną rzeźbą Chrystusa Zmartwychwstałego. Wystrój wieży o formach późnoklasycystycznych: jej druga i trzecia kondygnacja ujęte są pilastrami, kondygnacja czwarta - narożnym boniowaniem; górna część przybudówki rozczłonkowana jest wąskimi arkadkami. W pn. ścianę wieży oraz w pd.-zach. szkarpę narożną wmurowano cegły ozdobione maskami ludzkimi.

Wnętrze kościoła pierwotnie salowe, w wyniku późniejszych przebudów powiększone o transept i prezbiterium. Prezbiterium otwarte do naw bocznych koszowymi arkadami. Sklepienia nawy i transeptu ozdobione są dekoracją geometryczną, sklepienie prezbiterium - ornamentem akantowym. Na ścianie tęczowej znajduje się nowa polichromia przedstawiająca Głowę św. Jana Chrzciciela adorowaną przez anioły. W zach. partii kościoła znajduje się empora muzyczna z neobarokowym prospektem organowym.

Wystrój kościoła pochodzi z okresu remontu w l. 1982-95. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się m. in. późnorenesansowa chrzcielnica z pocz. XVII w., wczesnobarokowa płaskorzeźba przedstawiająca Hołd Pasterzy z 1 poł. XVII w. i rokokowa ambona z 2 poł. XVIII w.

Kościół dostępny do zwiedzania z zewnątrz i wewnątrz. Bliższe informacje na temat parafii oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej parafii: www.swjan-miedzychod.pl

oprac. Krzysztof Jodłowski, OT NID w Poznaniu, 01-10-2015 r.