Jezuici przybyli do Lublina w 1582 roku; w ich użytkowaniu znajdowała się kaplica przy kościele farnym św. Michała. Zespół klasztorny jezuitów lubelskich wzniesiony był w latach 1584-96 na linii murów obronnych Starego Miasta. Budowa całego zespołu trwała niemalże 100 lat. W pierwszym etapie w latach 1584-92 wzniesiono budynki tymczasowe i założono fundamenty kościoła. W drugim etapie-1596-1504wystawiono bryłę kościoła bez fasady i wież oraz kaplice grobowe, pod kierownictwem M. Hintza. W trzecim etapie w latach 1609-25 ukończono kościół. Kolegium zaczęto wznosić w II ćwierci XVIII wieku a ukończono w 1692 roku. W latach 60-tych przeprowadzono remont kościoła, przerobiono jego fasadę oraz przedsionek. W 1752 roku pożar zniszczył szkoły, sklepienie kościoła i część Kolegium. Do 1754 roku odbudowano szkoły. Zakończenie prac murarskich i malarskich wraz z freskami J. Mayera nastąpiło w 1757 roku. Za administracji trynitarzy , po kasacie zakonu Jezuitów ,nadbudowano trzecie piętro nad budynkiem szkolnym. Później przeszły pod zarząd austriacki. Zły stan budynków kolegium spowodował rozbiórkę trzech skrzydeł. W 1805 roku kościół pojezuicki przeznaczony został na katedrę gdy po utworzeniu diecezji lubelskiej uczyniono go siedzibą biskupa. Portyk przebudowano w latach 1845-1853, zmniejszając liczbę kolumn do czterech i dekorując tympanon płaskorzeźbą P. Malińskiego "Chrzest Chrystusa". Katedra częściowo zniszczona w czasie działań wojennych. Kościół odnowiono w zaraz po wojnie a gmach szkolny zaadoptowano w latach 1958-1966 na cele Archiwum. Budowla wzniesiona dla Jezuitów. Projekt kościoła wykonał J. M. Bernardoni, wzorowany na rzymskim kościele Il Gesu . Zbudowana na planie prostokąta, trzynawowa, bazylikowa, orientowana. Nawy trzyprzęsłowe. Prezbiterium dwuprzęsłowe, zamknięte półkoliście, od wschodu znajdują się cztery połączone ze sobą pomieszczenia :od pn. prostokątna d .zakrystia ,za nią od wsch. jedno pomieszczenie, prostokątny kapitularz ,od pd- wsch. zakrystia akustyczna z owalnym sklepieniem na planie zbliżonym do kwadratu. , od pd. zakrystia wikariuszowska, z niej wejście klatką schodową do krypt oraz do drugiej kondygnacji. Na przedłużeniu naw bocznych-ośmioboczne kaplice. Od zachodu kruchta , poprzedzona kolumnowym portykiem. , z niej wejście do naw i wejście do galerii dawnych szkół jezuickich. Bazylika posiada dwuwieżową fasadę. Nawa i absyda są równej wysokości. Nad nawą główną dach dwuspadowy. , kaplice przykryte kopułami. Przed fasadą sześciokolumnowy portyk dźwigający taras, poprzedzony schodami. Absydę otaczają dwie kondygnacje. Pod nawa główną, prezbiterium, i kaplicami znajdują się krypty. Budowla jest oskarpowana. Fasada posiada dwie wieże, podzielona belkowaniem na dwie kondygnacje i sklepienie. Fasada Zach. dwukondygnacyjna, z podziałami pilastrowymi, dwie wieże zwieńczone hełmami, sześciokolumnowy portyk z balustradą, klasycystyczny. Elewacja południowa-oskarpowana, z belkowaniem, dekoracja manierystyczna. Od płn. przylega gmach szkół jezuickich-obecnie Archiwum, założony na planie podkowy, z dziedzińcem w środku. Elewacja pd.-pięcioosiowa, nawa boczna rozczłonkowana pilastrami, elewacja pn.-pięcioosiowa, skarpa mieści się na całej długości, elewacja wschodnia-siedmioosiowa, dwukondygnacyjna, rozczłonkowana pilastrami. Wnętrze: nawa główna otwarta do naw bocznych arkadami na filarach. Nawa i prezbiterium obiegane są przez belkowanie. W zach. przęśle balkon chóru muzycznego. W prezbiterium, po obu stronach wczesnobarokowe portale. W pn. kaplicy wczesno-barokowy wystrój sztukatorsko-rzeźbiarski ścian, kopuły oraz freski. W ołtarzu znajduje się XV wieczny Krucyfiks, zwany krzyżem Trybunalskim. W zakrystii Wikariuszowskiej drewniany oraz marmurowy portal. W zakrystii pn. skromny, drewniany portal. W II kondygnacji pomieszczenia w układzie jak w I-ej. Większość wnętrza Kościoła pokryta jest polichromią iluzjonistyczną. Wyposażenie: Ołtarz główny pochodzi z poł XVII wieku, boczne, półnobarokowe z 2poł XVIII wieku. Tabernakulum-XIX wiek, balustrada, oddzielająca prezbiterium od nawy- rokokowa, chrzcielnica-gotycka z pokrywą barokową, w kształcie kielicha, stalle-1820, w prezbiterium-dwa XVII wieczne obrazy "Ostatnia Wieczerza" i "Uczta u Heroda". Znajduje się tutaj także :Cudowny obraz Matki Boskiej oraz kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Na ścianach znajdują się epitafia osób zasłużonych dla miasta Lublina (np. S. Klonowic czy W. Pol). Archikatedra posiada cenne zbiory :szat i naczyń liturgicznych.

Za