Budowę obecnego więzienia rozpoczęto w 1858r. w ramach dużego kompleksu sądowo – więziennego, który ukończono w 1862r. Po zakończeniu budowy i oddaniu obiektów więziennych i administracyjnych do użytku, w 1862 roku doszło do połączenia sądu powiatowego z przeniesionym tu z Gliwic sądem przysięgłych wspólnym dla czterech powiatów: bytomskiego, gliwickiego, lublinieckiego i pszczyńskiego. Obiekty więzienne wybudowane zostały w miejscu od wieków zwanym „Ścinadłem”, na ówczesnych obrzeżach miasta. Projektantem kompleksu wybudowanego w stylu neogotyckim był Paweł Jackisch architekt miejski (tan sam, który zaprojektował kościół Św. Trójcy znajdujący się nieopodal aresztu). W 1934r. przeprowadzono kompleksową kontrolę więzienia. Kontrolą objęto stan dachów i rynien, okien, drzwi, pomieszczenia pralni, kuchni, warsztatów, wyposażenie cel. Skutkiem kontroli była kompleksowa modernizacja obiektu.

Po II wojnie światowej zarówno budynek aresztu jak i sądu, nie zmieniły pełnionej dotychczas funkcji. Historia obeszła się z nimi dość wyrozumiale pozwalając także zachować im oryginalną formę architektoniczną.

W grudniu 1920 roku zginęła w swej celi w tajemniczych okolicznościach działaczka harcerska i kurierka powstańcza, zatrudniona w Polskim Komitecie Plebiscytowym – Pola Maciejowska.

W bytomskim więzieniu przebywali aresztowani do dnia ogłoszenia wyroku, odsiadywali też krótsze kary. Tu też wykonywano karę śmierci przewidzianą przede wszystkim za zabójstwa. Do 1920r. na dziedzińcu więziennym wykonywano wyroki śmierci, zarówno przez powieszenie, jak i poprzez ścięcie toporem.

Systematyczny wzrost liczby osadzonych spowodował, że już w 1878r. podjęto decyzję o powiększeniu gmachu więzienia, a w 1881r. ukończono jego przebudowę. Koszt inwestycji wyniósł ponad milion marek. Pod względem wielkości zajmowało ono 5 miejsce w Niemczech. O ówczesnych potrzebach w tym zakresie najlepiej świadczą liczby obrazujące zaludnienie jednostki :




w 1870r. - 1677 więźniów,
w 1871r. - 1670 więźniów,
w 1872r. - 2067 więźniów,
w 1873r. - 2103 więźniów,
w 1874r. - 2376 więźniów,
w 1875r. - 2704 więźniów.



Początek XX wieku to okres licznych remontów i prac modernizacyjnych w kompleksie więziennym. Prace rozpoczęto od założenia oświetlenia elektrycznego, modernizacji kuchni więziennej, w tym wymiany kotła (1916r.) , w 1926r. podjęto decyzję o przebudowie cel na górnej kondygnacji, ponieważ okna niektórych cel wychodziły na ulicę. Przebudowa nie spowodowała ograniczenia liczby miejsc, gdyż w tamtych latach liczba więźniów miała tendencje malejące i wynosiła w 1924 – 395 osadzonych, a w roku 1925 – 256 osadzonych.

W 1876 roku wykonano tutaj wyrok śmierci na jednym z najbardziej znanych rabusiów tego okresu Karolu Pistulce, który wraz z Wincentym Eliaszem grasowali po rejencji opolskiej w latach 70. XIX wieku. Obaj panowie poznali się w bytomskim więzieniu podczas odsiadki za pomniejsze sprawki, dopiero jednak w duecie „rozwinęli skrzydła”, organizując kilkudziesięcioosobową bandę. Mieli na koncie kilkanaście spektakularnych przestępstw, z których najsłynniejszym było obrabowanie kasy zarządu dóbr Thiele Wincklera w Katowicach, skąd zabrano kilkaset tysięcy marek wraz z kasą pancerną. Z w/w duetu Eliasza ujęto później od Pistulki, tj. w 1875r., a w 1876r. otrzymał wyrok dożywotniego więzienia – dożył za kratkami sędziwego wieku (lecz nie chciał wspominać swego pełnego przygód życia), zmarł w raciborskim więzieniu w czasie I wojny światowej.