Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze zostało otwarte w 1990 r. z okazji jubileuszu 100 rocznicy śmierci uczonego, etnografa, folklorysty, kompozytora. Idea utworzenia instytucji muzealnej pojawiła się wcześniej, w środowisku Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego. W latach siedemdziesiątych rozpoczęto gromadzenie materiałów kolbergowskich i eksponatów etnograficzno-historycznych z okolic Przysuchy. Zbiory prezentowano na wystawach w miejscowej bibliotece i w zabytkowym lamusie dworskim (1974 – 1978). W roku 1979 przekazano kolekcję do Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu, w Przysusze utworzono oddział muzealny. Rozpoczęto remont dworu Dembińskich, przeznaczając jego najstarszą, parterową część na siedzibę muzeum biograficznego Kolberga. Od 1992 r. Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze jest Oddziałem Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu.

Muzeum tworzy kolekcję dokumentującą postać Oskara Kolberga (1814-1890), jego twórczość i oddziaływanie spuścizny naukowej, badawczej i artystycznej na współczesność i przyszłość. Specyfika zbiorów tego muzeum oraz sposobu prezentacji niematerialnych wartości kultury i nauki wynika z postawy życiowej Kolberga, który jako przedstawiciel XIX-wiecznej humanistyki, był człowiekiem bez reszty oddanym swoim zainteresowaniom i pracy, który posiadany kapitał własny przeznaczył na działalność naukowo-badawczą i edytorską, pozostawił po sobie ogromnej wartości spuściznę naukową w postaci zapisanego lub zadrukowanego papieru i stosunkowo niewiele śladów materialnych. Ograniczone możliwości gromadzenia i udostępniania materiałów kolbergowskich (zarówno rękopisów, pierwodruków, ikonografii jak i realiów) wynikają z rozproszenia ich podczas wojen oraz z utworzenia Muzeum dopiero w stulecie śmierci uczonego.

Najważniejszą formą udostępniania muzealnej kolekcji jest wystawiennictwo, którego istotnym uzupełnieniem są publikacje, programy edukacyjne, działania o charakterze artystycznym (koncerty).

Wystawa biograficzna „Oskar Kolberg (1814-1890). Etnograf, folklorysta, kompozytor” stanowi podstawę programu ekspozycyjnego. Pozostałe przedsięwzięcia wystawiennicze zarówno o charakterze trwałym jak i czasowym są w stosunku do niej uzupełniające. Ekspozycja ta przedstawia życie i okresy twórczości Oskara Kolberga: jego rodzinę i dzieciństwo, związki z Przysuchą (miejscem urodzenia), lata nauki i młodość w środowisku warszawskim, pracę kompozytora i krytyka muzycznego, jego twórczość naukowo-badawczą w dziedzinie etnografii i folklorystyki, działalność edytorską, realizację programu „Lud”, okres spędzony w Modlnicy i ostatnie lata życia w Krakowie. Wystawa daje obraz XIX-wiecznej sytuacji historycznej i kulturowej, podkreśla, w jaki sposób dzieło Kolberga scalało polską kulturę podzieloną przez zaborców, wskazuje na jej różnorodność. W stałej ekspozycji prezentowane są materiały rękopiśmienne Kolberga (zapisy terenowe i materiały przygotowane do druku, korekty autorskie tomów „Ludu”, korespondencja, jego szkice i rysunki terenowe), pierwodruki „Ludu” i publikacje artykułów w XIX-wiecznych czasopismach, materiały ikonograficzne z epoki. Ekspozycja szczególnie podkreśla muzyczne wykształcenie i pasje Kolberga oraz romantyczny rodowód jego zainteresowań folklorem. Jest przepojona elementami muzyki, zarówno ludowej, pozostającej przedmiotem dokumentacji i badań Kolberga, jak również jego własnych kompozycji.

Dopełnieniem ekspozycji biograficznej są stylowo aranżowane wnętrza: gabinetu, które daje wyobrażenie o wyglądzie gabinetu-pracowni uczonego humanisty i salonu uwidaczniającego wyposażenie typowe dla zamożnego dworu z 2 poł. XIX wieku.

Wyodrębnioną przestrzennie część stałej wystawy stanowi ekspozycja poświęcona historii Przysuchy na przełomie XVIII i XIX wieku (zasięgiem chronologicznym obejmująca czas pobytu w Przysusze rodziny Kolbergów w latach 1810-1819). Zaprezentowano na niej kopie dokumentów, fotografie i materiały ikonograficzne pozyskane z archiwów, zbiorów bibliotecznych i muzealnych oraz z zasobów rodziny Dembińskich (związanych z Przysuchą od pocz. XVIII w. do 1945 r): min. najstarsze dokumenty dotyczące lokacji miasta (np. kopia przywileju Augusta III z 16 stycznia 1745 r.), ikonografię Przysuchy, mapy, źródła do dziejów gospodarczych klucza przysuskiego w XVIII i XIX wieku, portrety Urszuli, Franciszka, Ignacego i Amelii Dembińskich, fotografie ich dworów i pałaców (w Rusinowie i Szczekocinach), fundowanych przez Urszulę Dembińską kościołów i pomników nagrobnych (Sędziszów, Szczekociny, Przysucha).

Program stałych ekspozycji muzealnych uzupełniają i wzbogacają wystawy czasowe, najczęściej etnograficzne, również z zakresu sztuki oraz lokalnej historii Przysuchy i okolic. Ekspozycje zmienne są podstawową formą popularyzowania działalności Muzeum i decydują o bieżącej atrakcyjności oferty muzealnej dla środowiska lokalnego i regionu.

b/h/ za