Kształtowanie się początków wczesnośredniowiecznego osadnictwa na terenie Opola przypada w świetle badań archeologicznych prowadzonych od 1948 do 1951 r. pod kierownictwem prof. dr R. Jamki, a od 1952 prof. dr W. Hołubowicza, na VIII wiek. Możliwe jednak jest, że w toku dalszych prac wykopaliskowych zostaną ujawnione nieznane dotychczas ślady starszej osady.
Zalążkiem dla rozwoju średniowiecznego Opola była osada położona na północnym cyplu wyspy Pasieki, zwanym Ostrówkiem. W początkowej fazie swego istnienia była ona prawdopodobnie osadą otwartą. Być może, że w IX w. otoczono ją drewniano-ziemnymi konstrukcjami obronnymi, na których ślady dowodnie nie natrafiono.
Pojawienie się grodów we wczesnym średniowieczu na obszarze Opolszczyzny przypada na VII-VIII wiek. Należą do nielicznych tego typu stanowisk na Śląsku. Wyrazem rozwoju osadnictwa grodowego w VIII-IX wieku na terenie Śląska Opolskiego może być 10 aktualnie znanych grodzisk i 7 domniemanych. Ilość ich pokrywa się w przybliżeniu z liczbą civitates plemienia Opolan, znanych z relacji Geografa Bawarskiego z IX wieku. Położone są one w pobliżu przypuszczalnych stref plemiennych Opolan-Gołężycan i Opolan-Ślęzan, z reguły w otoczeniu osad otwartych, najczęściej na terenach o dużej przydatności rolniczej. Centralnym grodem plemienia Opolan, zajmującego obszar ok. 5000 km², było prawdopodobnie Opole albo nieznany dotychczas gród położony w jego pobliżu, zaś zręby organizacji państewka Opolan krystalizowały się przypuszczalnie w rejonie Koźla i Opola.
W wieku X, po przyłączeniu Śląska do państwa piastowskiego większość grodów popada w ruinę. Tylko nieliczne zostają przystosowane do potrzeb ogólnopaństwowych, umocnienia grodu w Opolu zostały zapewne też wtedy zmodernizowane. Na przełomie X i XI w. otoczono go potężnym drewniano-ziemnym wałem o konstrukcji izbicowo-hakowej, typowej dla budownictwa obronnego na tych terenach. Możliwe jest również, że zewnętrzne lico umocnień było konstrukcji kamiennej. Szerokość wału wynosiła u podstawy do 15 m, wysokość zaś miała 5-7 m. Wymiarami konstrukcja należała do najokazalszych na Śląsku, otaczała obszar ok. 6000 m².
Rozplanowanie wnętrza grodu na Ostrówku z X-XII w. przedstawia się w postaci regularnie przebiegającej sieci ulic i na ogół zwartej zabudowy. Zarówno budynki mieszkalne jak i gospodarcze wznoszone były w konstrukcji zrębowej, najczęściej z sosnowych pni, niekiedy czworobocznie ociosanych. Pomieszczenia mieszkalne posiadały przeważnie podłogi wykonane ze starannie obrobionych i dopasowanych do siebie dranic, ułożonych na legarach. W pobliżu ścian znajdowały się paleniska lub piece kopułkowe zbudowane z gliny i drewna, niekiedy także z kamieni. W XIII w. wznoszono je również z cegły. Nawierzchnie ulic i podwórzy konstruowano z dranic ułożonych na grubych pniach-legarach. Szerokość głównych arterii wynosiła ok. 4 m by mogły się minąć dwa wozy. W początkowej fazie istnienia grodu na Ostrówku wzdłuż konstrukcji obronnej przebiegała ulica okrężna związana funkcjonalnie głównie z obroną grodu. W XI w. układ sieci ulic i zabudowy ulega zmianie w związku z przebudową grodu, jednak w ogólnych zarysach przetrwał do XIII w. W miarę gospodarczego rozwoju miasta jego zabudowa staje się coraz bardziej zwarta. W obrębie grodu mogło się wówczas znajdować nieco ponad 100 budynków, w znacznej części gospodarczych.
Od XI w. rozwija się na terenie późniejszego miasta średniowiecznego osada przygrodowa, początkowo o luźnej, rozproszonej zabudowie, położona w pobliżu prawego brzegu Młynówki, pomiędzy obecnym rynkiem a kościołem św. Krzyża. W poł. XII w. zaczyna się tu krystalizować nowy ośrodek miejski, którego kolejne zmiany rozplanowania przestrzennego przypadają na drugą poł. XIII w. Zasadniczy zrąb rozplanowania ulic z tego okresu przetrwał do czasów współczesnych.
Z nieprzerwanego ciągu rozwoju osadnictwa na Ostrówku do XIII w. zachowało się 9 kolejno następujących po sobie poziomów konstrukcyjnych o łącznej grubości 2,5 m, wraz z towarzyszącymi im nawarstwieniami. Materiałem budulcowym na Ostrówku było przede wszystkim drewno sosny, stanowiące ok. 80% ogólnej masy drewna zużytej do wznoszenia domów, nawierzchni ulic i podwórzy. Do budowy konstrukcji obronnej na odcinku odsłoniętym użyto wyłącznie pni dębowych.
W XIII w. ludność zamieszkała na Ostrówku przeniosła się na prawy brzeg Młynówki, na miejscu dotychczasowych siedzib został zbudowany z cegły zamek książęcy.
Źródło: Monografia "Opole" wydana w 1962 r. przez Prezydium MRN w Opolu.
