Początki zespołu klasztorno-pałacowego w Rudach sięgają połowy XIII w. kiedy to książę opolsko-raciborski Władysław ufundował w tym miejscu opactwo cysterskie dla konwentu z Jędrzejowa. Opactwo w Rudach rozwijało się powoli, budowę kościoła i południowej części skrzydła wschodniego klasztoru ukończono około 1300 r., pozostałe skrzydła powstały dopiero w XIV w. Dalszy rozwój klasztoru zahamowały wojny husyckie, a następnie reformacja. Prawdziwą katastrofą dla Rud była wojna trzydziestoletnia. W czasie jej trwania miejscowość zajmowały wielokrotnie armie protestanckie i cesarskie. Nakładano kontrybucje, plądrowano i niszczono majątki. W tych warunkach klasztor znalazł się na progu bankructwa, jednak po zakończeniu wojny trzydziestoletnie opactwo w Rudach nadspodziewanie szybko się podniosło. Pod kierunkiem opata Andrzeja Emanuela Pospela w 1671 r. rozpoczęto budowę nowych zabudowań klasztornych. Prace trwały w latach 1671-1680, w ich wyniku, na północ od kościoła wzniesiono na gotyckich pozostałościach nowe murowane, dwukondygnacyjne budynki, rozłożone na planie zbliżonym do kwadratu, z wirydarzem i krużgankiem. Następna rozbudowa zespołu klasztornego miała miejsce w 1730 r., kiedy to do północnego skrzydła klauzury dobudowano piętrowy pałac opacki. W 1810 r. na mocy edyktu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II nastąpiła kasacja opactwa cystersów w Rudach. Król pruski już w 1812 r. przekazał pocysterskie dobra księciu von Hessen-Kassel.
Dawny klasztor to budowla czteroskrzydłowa, barokowa, murowana z cegły, potynkowana, wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu, z wirydarzem pośrodku. Dwukondygnacjowe skrzydła są częściowo podpiwniczone, jednotraktowe, w części pomieszczeń przetrwały sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Pałac opacki murowany z cegły, potynkowany, dwukondygnacjowy, podpiwniczony, składa się z dwóch skrzydeł ujmujących dziedziniec otwarty od północy. Skrzydło zachodnie zbudowane na planie zbliżonym do litery „L”, z cylindryczną basztą w narożniku północno-zachodnim i ryzalitem od wschodu. Układ wnętrz jednotraktowy, z korytarzem od strony dziedzińca i sienią przejazdową w skrajnej południowej osi. Skrzydło wschodnie ma kształt zbliżony podkowy, z przybudówkami w narożach od strony dziedzińca i cylindryczną basztą od północy. Układ wnętrz jednotraktowy, przekształcony w XIX i XX wieku. Część pomieszczeń obydwu skrzydeł zachowała sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Elewacje dziedzińcowe podzielone płaskimi pilastrami, okna prostokątne, część w obramieniach uszatych. Zachowane fragmenty dekoracji stiukowej w kształcie wieńców i festonów.
Zrujnowany klasztor w 1998 r. wojewoda katowicki Marek Kempski przekazał na własność rzymsko-katolickiej diecezji gliwickiej. Od tego momentu zabytek jest powoli rekonstruowany. Prace nabrały tempa w 2006 r. kiedy to odbudowa klasztoru w Rudach została dofinansowana ze środków Unii Europejskiej. Za:
W roku 2008 zakończono pierwszy etap rekonstrukcji kompleksu. 10 października 2009 w odnowionych klasztornych wnętrzach otwarto Ośrodek Edukacyjno-Formacyjny Diecezji Gliwickiej.
Marszałkowie województwa śląskiego, opolskiego i dolnośląskiego podjęli starania o wpisanie obiektu na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Za:
W kościele znajduje się obraz Matki Bożej pochodzący prawdopodobnie z początku XIII wieku koronowany w 2000 roku papieskimi koronami, poświęconymi w 1999 roku w Gliwicach przez Jana Pawła II[2]. 14 czerwca 2009 podniesiony do godności bazyliki mniejszej. Za: