Ratusz Staromiejski. Gmach ratusza jest symbolem dawnej świetności miasta, a obecna jego forma stanowi rezultat wielowiekowych przekształceń architektonicznych. Najpierw na rynku w 1259 r. wzniesiono piętrowy dom kupiecki z sukiennicami i siedzibą władz, a następnie wieżę (podwyższoną w 1385 r. do 40 m) oraz budynki ław chlebowych, wagi i sądu. Wydany w 1393 r. przez wielkiego mistrza Konrada Wallenroda dokument zezwalał na zburzenie starych pomieszczeń i wzniesienie nowych, chociaż wstępne prace budowlane rozpoczęto wcześnie jeszcze 1391 r.

Nowy czworoboczny gmach stanął na rynku przed 1399 r., a w nim pod jednym dachem ulokowano siedzibę władz miejskich, dom kupiecki, budynek sądowy, kramy, ławy piekarskie, wagę i budy, a w piwnicach magazyny wina i piwa z wyszynkiem. Wzniesiony na rzucie prostokąta, z obszernym dziedzińcem pośrodku i o jedno piętro niższy od obecnego, gmach ratusza spełniał doskonale swoje funkcje administracyjne, sądowe i handlowe. Jego gotycka architektura przypominała wyraźnie wspaniałe sukiennice i hale targowe w Brugii, Gandawie i Ypres, z którymi Toruń utrzymywał w średniowieczu ożywione kontakty handlowe.

Gruntowna przebudowa ratusza w duchu renesansu niderlandzkiego nastąpiła w latach 1602-1603 i to prawdopodobnie według projektu Antoniego van Obbergena, flamandzkiego architekta z Gdańska. Budynek otrzymał wówczas drugie piętro, a zmodernizowane wnętrza miały elegancją dorównywać pomieszczeniom ratusza gdańskiego. Tak odnowiony gmach spłonął, razem ze zgromadzonymi dziełami sztuki, archiwum i biblioteką w czasie bombardowania miasta przez Szwedów 24 IX 1703 r. Odbudowany w latach 1722-1737 nie odzyskał już dawnej świetności i wyposażenia.



Od początku XIX wieku większość pomieszczeń w Ratuszu zajęła rozrastająca się administracja, ale w 1901 r. wydzielono również dwie sale dla zbiorów Muzeum Miejskiego. W 1958 r. cały gmach ratusza przeznaczono na cele muzealne, a budynek poddano gruntownym pracom adaptacyjnym i konserwatorskim, zakończonym w 1964 roku. Przywrócono wówczas wnętrzom dawne proporcje i barokowy wygląd, przy zachowaniu wszystkich wcześniejszych elementów architektonicznych. Uporządkowano także gotyckie podziemia i parter oraz zrekonstruowano kilka otworów kramnych w skrzydle wschodnim od strony dziedzińca. W skrzydle północnym ratusza, w miejscu gdzie istniała niegdyś brama przelotowa, znajduje się obecnie wejście do Muzeum Okręgowego.

Ekspozycja zbiorów podporządkowana została zabytkowym wnętrzom budynku, co sprawia, że podziwiać możemy także architekturę ratusza, który jako dzieło najwyższej klasy sam w sobie jest eksponatem pierwszorzędnej jakości. Parter, który oddaje atmosferę gotyckiego Torunia, zajmuje we wschodniej części wystawa średniowiecznej sztuki sakralnej i to nie tylko z terenu miasta i regionu, ale nawet z dalekiego Śląska. Szczególną wartość ma zgromadzony tutaj największy w muzeach polskich zbiór średniowiecznych witraży z dawnych kościołów toruńskich i z Chełmna. Uzupełnieniem tej ekspozycji są wytwory toruńskiego rzemiosła artystycznego oraz produkty mennicy toruńskiej, prezentowane w skrzydle zachodnim ratusza. Na pierwszym piętrze, które zachowało wystrój barokowy, tzw. Salę Królewską zdobi galeria portretów królów polskich z XVII-XIX w. Natomiast w Sali Mieszczańskiej rozwieszono portrety oraz tarcze herbowe patrycjatu toruńskiego z XVI-XVIII w., a wśród nich wizerunek Mikołaja Kopernika z około 1585 r. Pozostałe sale na pierwszym piętrze zajmują wystawy złotnictwa, także biżuterii i sreber z XVI i XVII w. oraz ekspozycje okazjonalne.

/p>

RYNEK STAROMIEJSKI
Niemal kwadratowy plac (109x104 m) stanowił od około połowy XIII w. aż do początków XX w. centrum życia publicznego Torunia. Był nie tylko głównym węzłem komunikacyjnym miasta, ale razem ze stojącym na nim ratuszem oraz urządzeniami targowymi pełnił wielorakie funkcje handlowe, gospodarcze, administracyjne, sądowe i reprezentacyjne. Na rynku ogłaszano też wyroki, wykonywano egzekucje, a w południowo-wschodnim narożniku aż do 1809 r. stał pręgierz. Obok znajdowała się jedna z wielu miejskich studzienek z bieżącą woda.
W dni targowe rynek był wielkim placem handlowym, a poszczególne jego części miały ustalone tradycyjnie funkcje. Oprócz stałych urządzeń handlowych w ratuszu, a więc sukiennic, ław chlebowych i kramów, w części południowej rynku (naprzeciwko Dworu Artusa) ulokowany był targ rybny, a przy południowym rogu pierzei wschodniej - targ warzywny.
W najbardziej reprezentacyjnej części zachodniej rynku, zwanej placem turniejowym organizowano nie tylko turnieje i parady, ale również miejskie i kościelne imprezy okolicznościowe oraz uroczystości natury państwowej. Tutaj witano też znamienitszych gości, np. wielkich mistrzów i królów, którym władze miasta i mieszkańcy składali przysięgę na wierność. Na przykład 28 V 1454 r. odbyła się ceremonia złożenia przez rycerstwo i mieszczan miast ziemi chełmińskiej z Toruniem na czele, hołdu monarsze polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi.
W tym samym miejscu odsłonięte 22 III 1904 r. pomnik cesarza Niemiec Wilhelma I (dłuta Ernesta Hertera), zabrany przez wycofujące się oddziały niemieckie w 1919 r. Niebawem, bo już 18 I 1920 r., witano tu uroczyście polskich żołnierzy, a trzy dni później z balkonu ratusza przemawiał gen. Józef Haller, dowódca wojsk przejmujących Toruń z rąk niemieckich.