Przy ulicy 27 grudnia w warszawskim Wawrze znajduje się symboliczny cmentarz-pomnik ofiar pierwszej masowej egzekucji na ludności polskiej dokonanej 27 grudnia 1939 roku. Zabito wówczas 107 osób.

Egzekucja była odwetem za strzelanie do dwóch niemieckich oficerów w wawerskiej restauracji Antoniego Bartoszka, w rezultacie którego jeden z nich zginął, a drugi został śmiertelnie ranny. Strzelającymi byli dwaj poszukiwani polscy kryminaliści – Prasula i Dąbek. Po tym zdarzeniu z Warszawy przybyła niemiecka ekspedycja karna. Od godziny 23 rozpoczęto obławę, wyprowadzono z mieszkań 114 mężczyzn w wieku 16-70 lat, po czym osądzono ich bez dochodzenia i skazano na śmierć. Egzekucję rozpoczęto 27 grudnia o piątej rano na pustym placu przy ulicy Spiżowej (dziś 27 grudnia). Zginęło 106 osób, a restauratora Bartoszka powieszono. Ciała kilku zmarłych wykradły rodziny i pochowały w tajemnicy w grobach rodzinnych, pozostałych zaś pochowano w zbiorowej mogile na miejscu. W związku z ciągłym odwiedzaniem miejsca przez ludzi oddających hołd ofiarom, Niemcy zarządzili już w 1940 roku ekshumacje i przeniesienie ciał na pobliskie cmentarze.

Jesienią 1944 roku z polecenia prezydenta Warszawy Mariana Spychalskiego oraz starosty Stanisława Krupki teren stracenia ogrodzono, natomiast w grudniu postawiono tam prowizoryczny pomnik – betonowy krzyż. W 1946 roku z inicjatywy artysty Mariana Godziszewskiego powstało Stowarzyszenie Rodzin Po Rozstrzelanych w Wawrze 27 grudnia 1939 roku, którego celem była zbiórka funduszy na urządzenie cmentarza-pomnika. Sam teren egzekucji został przekazany przez właścicieli na własność gminie Wawer, z zastrzeżeniem, iż użyty będzie na cmentarz-pomnik.



W 1949 roku oddano miejsce pamięci w obecnym kształcie. Założenie zaprojektowała artystka malarka Ewa Śliwińska. Cmentarz-pomnik składa się z dwóch przylegających do siebie obszarów w kształcie prostokąta: mniejszego, na którym znajduje się symboliczny cmentarz, i większego – placu zgromadzeń. Wejście na cmentarz założone jest na osi symetrii, kieruje wchodzącego na alejkę przecinającą wyżwirowany duży plac na pół, na którym, zgodnie z założeniem projektu, mieli się gromadzić ludzie w trakcie obchodzenia uroczystości. Na jego obrzeżach rosną lipy. Plac jest oddzielony od ulicy skromnym, niskim ogrodzeniem z betonu i żelaza. Symboliczny cmentarz powstał na planie mniejszego, dostającego do głównego placu prostokąta, wejście na cmentarz prowadzi przez rozwidlającą się główną alejkę. Przy rozwidlonych dróżkach umieszczone zostały dwa socrealistyczne pomniki z piaskowca dłuta rzeźbiarza Józefa Gazy przedstawiające Polonię i Bojownika z faszyzmem. Każdy z pomników wysokości około trzech metrów stoi na cokole z wyrytymi nazwiskami zamordowanych. Między pomnikami umieszczono kamienny sarkofag na podwyższeniu z płyt z napisem: „Poległym a niezwyciężonym”. Za pomnikami i sarkofagiem umieszczono żelbetowe krzyże i macewy w liczbie odpowiadającej liczbie zamordowanych.

autor. Marcin Skup