W Warszawie znaczna część terenów poprzemysłowych położona jest po praskiej, prawej stronie Wisły, gdzie w drugiej połowie XIX w. przeniesiono infrastrukturę uciążliwą dla mieszkańców „lepszej”, lewej strony miasta (m.in. targowiska, rzeźnie, młyny i składowiska). Praskie zakłady funkcjonowały do lat 90. XX w., jednak po transformacji ustrojowej wiele z nich okazało się nierentownych. Proces zamykania i upadania fabryk pozbawił prażan licznych miejsc pracy i pozostawił zdegradowane tereny, które obecnie podlegają silnej presji urbanizacyjnej. Jednym z takich obszarów jest praski Kamionek.. Postindustrialne zabytki graniczą tu z dawnymi czynszowymi kamienicami i nowymi „apartamentowcami”. Powstało tu też tzw. Soho Factory, nowy zespół kulturalny stolicy. Uchwalony w 2015 r. Zintegrowany Program Rewitalizacji dla m.st. Warszawy na lata 2015–2022 określa 749 ha Pragi-Południe (33,5% powierzchni dzielnicy i 0,15% powierzchni Warszawy) jako obszar kryzysowy, przewidziany do rewitalizacji. Podobszar priorytetowy, o powierzchni 88 ha, obejmuje znaczną część Kamionka. Jako potencjał tego rejonu wymieniane są w Programie m.in.: zachowany układ urbanistyczny, wartości kulturowe, bliskość centrum, dostępność usług, jako zagrożenia natomiast – degradacja wartościowych obiektów i niedostosowanie przemian środowiskowych do tempa urbanizacji. Brak uchwalonego planu miejscowego jest jednym z powodów, że nowe zagospodarowanie często stanowi obcy element struktury fizjonomicznej tego obszaru. Powoli następuje proces gentryfikacji dzielnicy i zagubienie lokalnej tożsamości.
Praga, od czasu powstania pierwszych struktur miejskich na tym obszarze, nigdy nie pełniła funkcji stołecznych i faktycznie nie stanowiła integralnej części śródmieścia. W całej swojej historii była zapleczem przemysłowym Warszawy i źródłem jej zaopatrzenia (Rymkiewicz 2002, s. 143). Rozwój Kamionka, jak całych terenów praskich, nastąpił dopiero w XIX w. i był mocno związany z budową trzech linii kolejowych: Petersburskiej (1863 r.), Terespolskiej (1866 r.) i Nadwiślańskiej (1871 r.), a także z budową mostu przez Wisłę, tzw. Kierbedzia (1884 r.), łączącego obie części Warszawy. Były to też główne czynniki lokalizacji przemysłu na tym właśnie terenie, co wzmocniło rozwój handlu pomiędzy Warszawą a Cesarstwem Rosyjskim (Sołtan 2006, s. 20). Jako jedna z pierwszych powstała w 1877 r. Warszawska Fabryka Stali3, największa fabryka w tym rejonie, co stymulowało lokalizację innych praskich zakładów przemysłowych. Obszar Kamionka, który początkowo należał administracyjnie do Pragi-Północ, został włączony do Warszawy w 1889 r., a po powiększeniu granic miasta w 1916 r. przyłączony wraz z Saską Kępą do nowej dzielnicy Grochów (zajmowała ona obszar zbliżony do dzisiejszej Pragi-Południe). W strukturze przestrzennej tego rejonu można było w okresie międzywojennym wyodrębnić trzy morfologiczne jednostki: Stary Grochów (mieszkalno-usługowy), Kamionek (przemysłowy i mieszkaniowo-usługowy) oraz Saską Kępę (mieszkaniową – rezydencjalną), pomiędzy którymi znajdował się Park Skaryszewski. Głównym elementem krystalizującym była ul. Grochowska (dawny Trakt Brzeski), łącząca się od zachodu z główną ulicą Pragi – Targową. Cały układ połączony był z lewobrzeżną Warszawą przez most ks. Józefa Poniatowskiego (1914 r.) oraz al. Waszyngtona (1930 r.). Okres XIX i XX w. to czas szybkiego rozwoju Kamionka. Pierwszym zakładem na jego terenie była manufaktura sukiennicza (ok. 1820 r.), potem powstały niewielkie zakłady tkackie i tytoniowe. W drugiej połowie XIX w. lokalizowano tu dalsze, nowoczesne jak na owe czasy, liczne obiekty fabryczne (także z willami właścicieli, kamienicami czynszowymi czy domami dla kadry wyższej). Architektura tych zespołów to rozwiązania typowe dla ceglanych obiektów przemysłowych XIX w., które uzupełniły w okresie międzywojennym rozwiązania modernistyczne. Obiekty fabryczne Grochowa i Kamionka w większości przetrwały drugą wojnę światową. W czasie gospodarki socjalistycznej stopniowo zakłady upaństwawiano (często pozbawiając właścicieli prawa wstępu i wysiedlając ich z domów). Powojenny rozwój to rozbudowa i lokalizacja kilku nowych zakładów przemysłowych, takich jak np. drukarnia przy ul. Mińskiej czy Zakłady Wytwórcze Urządzeń Telefonicznych – ZWUT przy ul. Żupniczej. Fabryki działały do lat 90. XX w. (nieraz pod inną nazwą i z inną produkcją), dając zatrudnienie kilku tysiącom pracowników.
Po transformacji ustrojowej w 1989 r. przemiany społeczno-gospodarcze spowodowały zamknięcie wielu kamionkowskich fabryk. Budynki pofabryczne, które jeszcze do początku naszego wieku świadczyły o industrialnym charakterze dzielnicy, najczęściej są rozbierane (szczególnie te z okresu powojennego), część została adaptowana na inne funkcje, większość wciąż czeka na swoich nowych właścicieli, niszczeje i stanowi symbol upadku i degradacji rejonu. Tereny ważniejszych przedwojennych obiektów przemysłowych Kamionka uległy przez ostatnie 20 lat znaczącym przeobrażeniom.
Według Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (SUiKZP) m.st. Warszawy9 teren Kamionka przewidziany jest do „działań modernizacyjnych i restrukturyzacyjnych ukierunkowanych na wprowadzenie zmian jakościowych, podnoszących atrakcyjność zamieszkiwania i inwestowania […] istotne z punktu widzenia zagospodarowania przestrzennego jest przekształcanie zdegradowanych terenów poprzemysłowych w kierunku wytworzenia struktur zabudowy o charakterze miejskim”. Zgodnie z zapisami studium (plan miejscowy na tym terenie jest w fazie uzgodnień) na terenach pofabrycznych powstaje zabudowa mieszkaniowa. Niestety często są to realizacje zagospodarowujące „jedną działkę”, bez analizy otoczenia i wartości kulturowych, nieuwzględniające kontekstu zabudowy i kompozycji integrującej poszczególne obiekty. Brak całościowego planu z wytycznymi dotyczącymi projektowanej zabudowy (kolorystyka, detal, wysokość, gabaryt) skutkuje tym, że nowa zabudowa nie respektuje dawnych podziałów parcelacyjnych charakterystycznych dla Grochowa (widocznych w strukturze własności i w podziałach elewacyjnych kamienic), powstają też zespoły ogrodzone, obce prospołecznym realizacjom (jakie reprezentuje np. tzw. Osiedle Młodych) charakterystycznym dla wczesnopowojennych układów urbanistycznych Grochowa, ze wspólnymi terenami zielonymi i podwórkami. Wśród nowo powstałej zabudowy można wymienić m.in.: Osiedle Sonata na dawnych terenach Zakładów Teletransmisyjnych przy ul. Grochowskiej, którego forma architektoniczna nie nawiązuje do tradycji terenu (gabaryty zabudowy i płot od ulicy stanowią dysharmonizującą dominantę tego rejonu)
, zespół zabudowy przy ul. Terespolskiej, na terenie dawnych zakładów CORA (realizacja udana, pierzejowy układ ulic z usługami w parterach )
, zespół zabudowy przy ul. Mińskiej na terenie Warszawskiej Fabryki Wyrobów Ołowianych i Cynowych z próbą nawiązania do postindustrialnej historii poprzez parterowy fronton udający fragment elewacji hali, wykonany z nowej cegły klinkierowej .Udane adaptacje to np.: Wyższa Szkoła Psychologii Społecznej w dawnej fabryce Szpotańskiego,
budynek Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi w budynku PZO (hala przy ul. Grochowskiej od kilku lat niszczeje i czeka na adaptację na tzw. lofty ). Kamionkowska rzeczywistość to nowe „apartamentowce” obok ruin (np. teren Zakładów radiowych Telefunken i dom kadry wyższej (w rejestrze zabytków) pracowników Zakładów Amunicyjnych „Pocisk” przy ul. Chodakowskiej 22 .
Jednym z najciekawszych zespołów pofabrycznych na terenie Kamionka jest teren dawnych zakładów „Pocisk”. Najstarsze budynki powstawały tu od 1898 r. dla manufaktury Towarzystwa Akcyjnego Lnianej i Jutowej Manufaktury i reprezentują styl charakterystyczny dla przemysłowej architektury ceglanej końca XIX w. Zakłady „Pocisk” były jednymi z większych w Warszawie, produkowały amunicję dla wojska, karabiny Mauser oraz amunicję. W 1946 r. cały teren przejęły Warszawskie Zakłady Samochodowe10, a następnie, w 1965 r., Państwowe Zakłady Optyczne. Obecnie nie jest tu prowadzona działalność produkcyjna, teren pofabryczny został częściowo zaadaptowany (ok. 8 ha) jako tzw. Soho Factory – nowy punkt kulturalny na mapie Pragi, który przyciąga mieszkańców nie tylko Kamionka i dzielnicy, ale także użytkowników z innej części Warszawy. Część budynków poprzemysłowych została zrewaloryzowana, przekształcono je na funkcje restauracyjne, biurowe, siedziby pracowni, sklepów oraz galerie sztuki. Na terenie Soho Factory zlokalizowane jest także Muzeum Neonów, którego eksponaty ozdabiają ściany budynków. Kilka dawnych hal niestety wyburzono, a na ich miejscu powstaje zabudowa mieszkaniowa. Szkoda tylko, że każdy zespół reprezentuje inny styl i nie nawiązuje do historycznych wartości miejsca.
Likwidacja wielu zakładów na przemysłowym Kamionku spowodowała zmniejszenie się liczby miejsc pracy. W Programie Rewitalizacji dla Warszawy zapisano, że najważniejszy problem społeczny Kamionka i Grochowa to bezrobocie, co skutkuje brakiem środków do życia i powoduje zagrożenie wykluczeniem społecznym znacznej grupy mieszkańców z tego terenu. Rozwój budownictwa mieszkaniowego z pewnością spowoduje napływ nowych mieszkańców, jednak czy nie doprowadzi to do gentryfikacji dzielnicy? Czy obecni mieszkańcy nie będą zmuszeni do przeprowadzki do peryferyjnych, tańszych rejonów Warszawy?
