Krótka historia komunikacji miejskiej w Białymstoku

Datę 1426 rok wzmiankowaną w dokumencie przyjmuje się jako pierwszą wiarygodną wiadomość o Białymstoku. Prawa miejskie otrzymał w 1692 roku. Pod koniec XVIII wieku miasto liczyło koło 3400 mieszkańców.

Za Branickiego kursowali po mieście dorożkarze. Z poczty konnej służącej zasadniczo potrzebom dworu (na stałe "zatrudniono" 18 koni) korzystali również kupcy i dygnitarze. Dyliżanse, pocztowe omnibusy spełniały rolę dzisiejszych autobusów i pociągów. Tak było do końca XIX wieku. Początki nowoczesnej komunikacji miejskiej w Białymstoku należy datować na 1893 rok. Duma czyli rada miasta zawarła umowę z Leontijem Timofiejewiczem Feldzerem "na urządzenie i eksploatację tramwaju konnego". Wkrótce ukonstytuowało się belgijskie Anonimowe Towarzystwo Białostockich Tramwajów Konnych.

Po 2 latach w październiku 1895 roku na tory 15 kilometrowej trasy wtoczyły się pierwsze wagoniki popularnej "konki". Regularne kursy uruchomiono rok później. Główna trasa wiodła od dworca kolejowego, Nowoszosejną (Sw. Rocha), Lipową, Bazarną (Rynek Kościuszki), Niemiecką (Kilińskiego), Instytutową (Pałacowa), Aleksandrowską (Warszawską), Pruską (Świętojańską) do Stacji Zacisze w Zwierzyńcu. Druga linia prowadziła od Bazarnej, Nikołajewską (Sienkiewicza) do Dworca Poleskiego (Fabrycznego). Trzecia lina wiodła z Dworca Poleskiego, Nikołajewską, Niemiecką, Aleksandrowską do Prudskiej. "Konka" była jednym z wielu etapów cywilizacyjnego doposażania miasta.

W1890 roku ruszyła pierwsza włókiennicza maszyna parowa. Rok później pojawił się telefon i telegraf. W 1892 pierwszym odcinkiem wodociągów popłynęła woda a od 1897 roku rozpoczęła się masowa elektryfikacja miasta.

Historia "konki" wyglądała mniej więcej tak. Kilku finansistów z Brukseli przeczytało w prasie, że gdzieś tam na wschodzie, w carskiej Rosji, w mieście choć nie gubernialnym, ale dynamicznie rozwijającym się, cierpią na brak komunikacji miejskiej. Gdy Duma ogłosiła przetarg na budowę trakcji konnych trwamwajów licytację "w cuglach" wygrali Belgowie. Pieniędzy jednak brakowało. Należało wykonać kosztowny projekt, położyć szyny, zainstalować zwrotnice. Niezbędna okazała się budowa zajezdni, stajni, zakup koni i specjalnych krytych wagoników. Zanim więc "konka" wyjechała na ulice Białegostoku, w Belgii i w Rosji zaczęły krążyć numerowane akcje, kuszące zyskami z dywidend. Towarzystwo, które akcje emitowało zarejestrowano 11 czerwca 1895 roku. Kapitał założycielski wynosił 1150000 belgijskich franków. Wartość akcji wyceniono na 100 franków. Po roku kupony - dywidendy realizowano w banku. Jej wysokość zależna była od rzeczywistych zysków towarzystwa.

Historia komunikacji miejskiej w Białymstoku zaczyna się więc w  w 1895 roku. Szybko zbudowano jednotorową linię z mijankami (m.in. w rynku, na Świętojańskiej) i przystankami. "Konka" ruszyła. Początkowo na kołach żelaznych, później ogumionych. Bilet kosztował: 5 kopiejek w II i 3 kopiejki w III klasie. Zniżkę mieli uczniowie gimnazjum, za darmo jeździli policjanci i dzieci do lat 6. Pasażerowie II klasy mieli zapewnione miejsca bardziej oddalone od ciągnących wagonik koni i niemiłych zapachów. Poprzecznie ustawione ławki posiadały obrotowy mechanizm. Przy tej konstrukcji nie zachodziła potrzeba budowy pętli dla zmiany kierunku jazdy. Na końcowym przystanku konie przeprzęgano a oparcia ławek ustawiali sami pasażerowie. Spółka dysponowała 39 wagonikami. Na trasie stale kursowały 23 wagony, a zimą 16 krytych i ogrzewanych! Wagon letni - bardziej przewiewny - nie posiadał ścianek bocznych, co pozwalało na sprawniejsze wsiadanie pasażerów na całej jego długości. Wagonik ciągnęła para koni. "Pod górkę" doprzęgano dodatkowego konia. Operacja odbywała się bez zatrzymywania pojazdu. Po wykonaniu zadania woźnica odprowadzał konia na poprzednie stanowisko, gdzie czekał kolejnego tramwaju. Prędkość jazdy porównywalna była z lekkim truchcikiem koni."Konka" rzadko się zatrzymywała (w wyjątkowych wypadkach) lecz jedynie zwalniała na przystankach. Lokalna prasa przypominała pasażerom, aby nie narazić się na upadek i potłuczenie "zawsze należy zeskakiwać w stronę, w którą tramwaj idzie". "Gazeta Białostocka" (1913, nr. 27) ostrzegała: "wiadomo, iż brak dobrych hamulców może stać się przyczyną nieszczęścia. Zdarzenie podobne miało miejsce 2 tygodnie temu na Prudskiej, kiedy to koń upadł a wagon skutek zepsucia hamulca nie mógł być powstrzymany i uciął mu nogę. To stało się latem, co będzie zimą... ".

"Konka" kursowała do I wojny światowej, co dowodzi, że musiała być przedsiębiorstwem przynoszącym dochody. Już pierwsze dwa miesiące jej działalności wykazały zysk. Kilka lat przed I wojną światową rozgorzała dyskusja nad projektem uruchomienia tramwajów elektrycznych. Zadania miała się podjąć beligijska spółka. Na istniejącej trasie tramwaje miały zastąpić "konkę". Projekt nie doczekał się realizacji. Żywot "konki" w Białymstoku, Łomży jak i wielu innych miastach Rosji i Królestwa Polskiego dopełnił się z chwilą wybuchu I wojny światowej. Konie zarekwirowano do zadań wojskowych, a wagoniki zdewastowano.

Tramwaj do Białegostoku po wojnie już nie wrócił.

W 1912 roku radni Białegostoku powołali specjalną komisję do opracowania instrukcji "jazdy automobilowej" po mieście oraz aby sprawdzić "dobroć i sprawność samochodów". Podczas dyskusji wielu z deputowanych pokpiwało sobie ponoć z terkoczących i niezgrabnych pojazdów. Jednak już rok później uruchomiono pierwsze połączenie autobusowe między Łomżą a Białymstokiem. Autobusy jeździły 3 razy w tygodniu. Stację końcową w Białymstoku zlokalizowano obok kolejowego dworca. Tu też planowano uruchomić dworzec dla przyszłej stricte miejskiej komunikacji. Podobnie jak z reformą "konki" nie zdążono. Historycy są zgodni, że pierwszy regularny autobus miejski zaczął jeździć w Białymstoku dopiero w 1925 roku. A więc w tym roku mija również skromny jubileusz 70 lecia uruchomienia miejskiej autobusowej komunikacji.

"Motoryzacyjne doświadczenia" I wojny światowej przyśpieszyły rozwój miejskiej i podmiejskiej komunikacji. Po atrakcyjnej cenie odkupywano wiele pozostawionych wojskowych pojazdów, które po remontach wyjechały na miasto. Rychło okazało się, że komunikacja to niezły interes. W 1928 w mieście zarejestrowanych było 15 autobusów, w 2 lata później 87.   Główny   dworzec   powstał w   sposób naturalny przy Rynku Kościuszki. Mniejszy dworzec znajdował przy stacji kolejowej przy ówczesnej Szosie Żóltkowskiej. Stąd kursowały autobusy PKP "we wszystkich kierunkach drogami bitymi" do Grodna, Grajewa, Wołkowyska, Łomży, Białowieży, Siemiatycz, Augustowa, Suwałk i Warszawy. Przy Kilińskiego była siedziba "Autokomunikacji Miejskiej" (do 1934 "Zakłady Inżynierji Ursus" ). A.M. prócz linii miejskich obsługiwała również podmiejskie. Regularnie kursowały autobusiki do Supraśla, Choroszczy, Michałowa, Gródka i Żedni a od 8 maja 1939 autobusy docierały do Świsłoczy, Skibowa i Wołkowyska.

 Najbardziej stabilną miejską trasą był odcinek Piłsudskiego (Lipowa) - Rynek Kościuszki -Sienkiewicza - Pierackiego (Warszawska) Świętojańska - Sąd Okręgowy (Mickiewicza; latem do parku w Zwierzyńcu). Autobusy kursowały z częstotliwością 7 - 10 minut od 7 rano do 22 wieczorem. Aż w kilkunastu firmach można było wynająć samochód (także z szoferem). Białystok miał przed wojną 4 stacje benzynowe: dwie w Rynku Kościuszki, oraz przy dworcu kolejowym i na Kilińskiego przy hotelu Ritz.

 W 1930 roku Mieczysław Szpikowski napisał niewielką książeczkę pt "Dworzec autobusowy w Białymstoku". Autor zwracał uwagę na przyczyny i konieczność rozwoju miejskiej i podmiejskiej trakcji autobusowej. Niezbicie dowodził, że Białystok musi mieć z prawdziwego zdarzenia dworzec autobusowy. W 1930 roku na Białostocczyźnie zarejestrowanych było 347 autobusów, które obsługiwały 155 linii o łącznej długości 4406 km. Na terenie województw wileńskiego, nowogródzkiego i poleskiego razem wziętych było 371 autobusów, obsługujących 144 linie o łącznej długości około 4 tys. kilometrów. Budowa centralnego dworca autobusowego w Białymstoku jest kwestią palącą. Dość przejść się na Rynek Kościuszki, gdzie obecnie koncentruje się na niewielkiej przestrzeni 80 autobusów.

Komunikacja na Białostocczyźnie była więc potentatem.

Właściciele przedsiębiorstw autobusowych zwracali się do magistratu z prośbą o wybudowanie dworca. Rozważano ewentualne lokalizacje pod przyszły dworzec. W grę wchodziły dwa place przy Częstochowskiej oraz przy Polnej (Waryńskiego) i Szlacheckiej (Piotrkowskiej). Koszt inwestycji autor wycenił na 435 tys. złotych. Pomysł inżyniera Szpikowskiego, w którym autor zawarł nawet "projekt umowy koncesyjnej" i liczne załączniki nie doczekał się niestety realizacji.

 Przed I wojną światową na miasto wyjechała pierwsza motorowa taksówka. Był nią "Ford", który wzbudzając sensację ruszył w swój pierwszy kurs w 1913 roku. Po nim pojawiły się następne. Jak informuje "Gazeta Białostocka" (1913 nr 25) dorożkarze białostoccy domagali się od Rady Miejskiej, aby ta zabroniła "samochodom dorożkom kursować po mieście". Rada prośbę odrzuciła.

Dorożkarze przetrwali do końca lat 50-tych.

Rok 1945 to początek nowej formy organizacyjnej komunikacji miejskiej w Białymstoku. W tym to roku został utworzony Miejski Zakład Komunikacyjny. Pięćdziesięciotysięczne miasto miało do dyspozycji pięć autobusów z demobilu.

W 1960 roku wycofano konduktorów, a w autobusach pojawiły się kasowniki

Lata osiemdziesiąte przynoszą nową koncepcję układu linii tramwajowych, tym razem jednak niektóre linie komunikacyjne miały przebiegać tunelem pod jezdnią, np. ul. Lipowej by odciążyć ją od nadmiernego ruchu samochodowego tworząc ruch pieszy.

W tej formie organizacyjnej komunikacja miejska przetrwała do 1991 roku. W latach 1991-2003 rolę organizatora transportu pełni Zakład Obsługi Komunikacji Miejskiej. Na bazie majątku Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego powstają trzy spółki komunikacyjne: Komunalne Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, Komunalne Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej oraz Komunalny Zakład Komunikacyjny. Powstaje dodatkowo prywatna spółka BIATRA, która szybko jednak upada, nie inwestując w naprawę bardzo zużytego już własnego taboru, czy zakup nowych autobusów.

W roku 1994 Komunalny Zakład Komunikacyjny organizuje pierwszą komercyjną linię "SUPRAŚL" na trasie Białystok-Supraśl.

W lutym 2004 funkcje Zakładu Obsługi Komunikacji Miejskiej, który zajmował się organizacją komunikacji, sprzedażą biletów oraz nadzorem spółek komunikacyjnych, przejął Zarząd Dróg i Transportu, a w czerwcu 2006 Wydział Transportu Miejskiego. W marcu 2007 Wydział Transportu Miejskiego zostje połączony z Wydziałem Dróg Miejskich, w wyniku czego powstaje Departament Dróg i Transportu (DT lub DDT). Od początku roku 2007 w stosunku do komunikacji miejskiej w Białymstoku używana jest nazwa Białostocka Komunikacja Miejska (BKM). Obecnie Białystok jest największym miastem w Polsce, które posiada tylko jeden rodzaj trakcji w komunikacji zbiorowej - transport autobusowy. W 2005 roku zostaje uruchomiona przez Komunalny Zakład Komunikacyjny kolejna komercyjna linia regionalna "BORSUKÓWKA" na trasie Białystok – Borsukówka.

Wszystkie spółki komunikacyjne posiadają tabor o zróżnicowanych markach i typach autobusów. Nowszego typu autobusy spełniają już wyższe normy zadymienia EURO, co w bardzo korzystny sposób wpływa na ochronę środowiska bardzo zmotoryzowanego miasta Białystok. Od roku 2006 autobusy komunikacji miejskiej zostają wyposażone w kamery rejestrujące, co w znacznym stopniu zmniejsza wandalizm i zwiększa bezpieczeństwo pasażerów.

Od 13 do 19 lutego 2009  testowany był autobus marki Solaris Urbino 18 Hybrid o napędzie hybrydowym, który może być przyszłością w białostockiej komunikacji miejskiej.

Zestawienie stanu taboru komunikacji miejskiej w stosunku do ilości przewiezionych pasażerów w poszczególnych latach:

Dane na podstawie broszury „100 lat komunikacji miejskiej w Białymstoku”

UWAGA:

Zamieszczone w artykule zdjęcia pochodzą dzięki uprzejmości Pana Tomasza Wiśniewskiego ze zbiorów autora.

http://www.kzk.pl/index.php/historia?start=4

		Dariusz Walczak   Część dotycząca początków tramwajów to absolutne bajki - nie warto takich rzeczy publikować jeśli kopiujący nie ma nawet pojęcia o tym co jest napisane, a rozsiewanie złych informacji nie jest chwalebne dla takiej szacownej strony jak ta. Jesienią 1895 r. Feldzer i koledzy sprzedali koncesję Towarzystwu Belgijskiemu, a na ulicach nie było ani metra toru, jednak Belgowie przystąpili do ich budowy w październiku 1895 r. - zaś pierwsze tramwaje ruszyły w Białymstoku w pierwszej połowie czerwca 1896 roku. Skąd autor wziął kosmiczne liczby taboru kursującego po kilku kilometrach (i góra kilka mijankach) tej sieci? Cały tabor to raptem około 29 wagonów (tj. 14 letnich i 15 zimowych). Ile wagonów mogło krążyć jednocześnie po Białymstoku na tej jednotorowej sieci z (przynajmniej) ośmioma mijankami, odpowiedź nasuwa się sama – niewiele, a na pewno nie 23 naraz. Jednocześnie mogło być w ruchu do 8 wagonów, Zakładając, że ta komunikacja w ogóle się opłacała, a wiadomo, że się nie opłacała o czym świadczą wieczne przestoje czy strajki. Dariusz Walczak 2021-07-08 21:05:50 (4 lata temu)