Kolorujstarsze
nowsze
oceń zdjęcie | skomentuj ocenę | 1 głos | średnia głosów: 6
 | Polska › woj. kujawsko-pomorskie › Bydgoszcz › Śródmieście-Bocianowo › ul. Focha Ferdynanda, marsz. › Dom Polski |
Lata 1907-1915 , Centralna sala balowa przy Wilhelmstrasse 5
Skomentuj zdjęcie
Wincenty Miros
 Fotografia sali balowej z domalowanymi uczestnikami balu. 2019-07-16 19:37:57 (6 lat temu)
Wilhelmstrasse 5 to dzisiaj Focha 30. 2019-07-17 16:51:42 (6 lat temu)
Maciej W.
+1 głosów:1 To jest sala Spółki Budowlanej (Dom Polski). Komentarz został edytowany przez użytkownika - powód: poprawka 2019-07-21 11:00:23 (6 lat temu)
do Maciej W.: Uzupełniłem opis obiektu o dwa adresy oraz znacznik na mapie. 2019-07-21 12:20:13 (6 lat temu)
|
|
Na stronie od 2010 maj
16 lat 0 miesięcy 11 dni |
8 pobrań 1261 odsłon 6 średnia ocen
Poprzednie i następne zdjęcia labeo7
Obiekty widoczne na zdjęciu
Dom Polski
więcej zdjęć (4)
Zbudowano: 1907
Zlikwidowano: 2019
Dawniej: Fabryka Wyrobów Metalowych "Fema"
Zabytek: -
Dom Polski w Bydgoszczy – ośrodek życia kulturalnego i towarzyskiego polskiego społeczeństwa w Bydgoszczy w okresie zaboru pruskiego. Funkcjonował od 1907 r. Został zniszczony w ramach akcji odwetowej Grenzschutzu w sierpniu 1919 r., tuż przed przejściem miasta w granice odrodzonej Polski.
Historia
Dom Polski powstał w kontekście walki społeczeństwa polskiego w Bydgoszczy przeciwko germanizacji, narzucanej zwłaszcza przez założoną w 1894 r. organizację nacjonalistyczną „Deutscher Ostmarkenverein”. Akcja wynaradawiania Polaków znana pod hasłem „hakata”, była w pełni popierana przez państwowe władze pruskie. Wydano w tym czasie szereg antypolskich ustaw i przepisów prawnych, ułatwiających kolonizację ziem polskich, a zwłaszcza okolic Bydgoszczy, które miały być całkowicie zniemczone.
W odpowiedzi na tę akcję rozwinął się społeczny ruch narodowy Polaków w Bydgoszczy, którego wyrazem były organizacje kulturalno-oświatowe i gospodarcze, m.in.: Towarzystwo Przemysłowców, założone w 1872 r. przez Teofila Magdzińskiego, Towarzystwo Czeladzi, Robotnicze Koło Czytelnicze[1], Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, powstałe w 1886 r., Towarzystwo Śpiewu „Halka”, z którego inicjatywy w 1885 r. w Bydgoszczy odbył się I Zjazd Chórów Polskich, działających na Pomorzu i rejencji bydgoskiej, Czytelnia dla Kobiet i wiele innych.
Organizacje te nie miały odpowiedniej bazy lokalowej, a działalność swoją prowadziły w mieszkaniach członków lub restauracjach prowadzonych przez Polaków. W celu zdobycia lokalu na własne potrzeby, Polacy bydgoscy powołali w 1906 r. spółkę budowlaną. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był dr Emil Warmiński, przybyły do Bydgoszczy w 1905 r. Skupił on wokół idei narodowej najaktywniejszych działaczy - przedstawicieli różnych zawodów i stanów, m.in. lekarza Jana Biziela, Władysława Piórka i Michała Hoppe, księży: Jana Filipiaka, Józefa Jagalskiego i Barlika, kupców: Franciszka Kiedrowskiego, Ludwika Sosnowskiego, Ludwika Niedzielskiego i wielu innych. Udziały zakupywali nie tylko polscy działacze z Bydgoszczy, ale również z Poznania, Gniezna, Inowrocławia, Torunia i innych miast. Gromadzenie funduszy na cele Domu Polskiego powierzono bydgoskiemu drukarzowi i księgarzowi Franciszkowi Kiedrowskiemu.
W czerwcu 1907 r. udało się Polakom zakupić od jednego z bydgoskich Niemców posesję przy ul. Gamma 5 (obecnie ul. Emila Warmińskiego). W konsekwencji Niemiec ten został w prasie rządowej napiętnowany jako zdrajca. Posesja składała się z budynku głównego z salą widowiskową i bocznymi pomieszczeniami, dużego ogrodu i obszernego dziedzińca. Przed wejściem do głównego budynku, fronton ozdobiono tarczą z napisem „Bądźmy sobą”, a dom stał się ośrodkiem życia kulturalnego i towarzyskiego polskiego społeczeństwa w Bydgoszczy.
Znalazły tu swoje pomieszczenia polskie organizacje społeczne. Odbywały się ćwiczenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, próby chórów „Halka” i „św. Wojciecha” oraz zebrania polskich stowarzyszeń. Udzielano lekcji języka polskiego, organizowano kursy dokształcające, zlokalizowano polską bibliotekę i czytelnię. Na scenie z widownią odbywały się przedstawienia amatorskie oraz spektakle polskich zawodowych zespołów teatralnych z Poznania. Organizowano tu zabawy dla Polaków i ich rodzin, letnie pokazy ćwiczeń „Sokoła”, zabawy dla dzieci oraz wystawy. W Domu Polskim odbywały się zjazdy towarzystw z udziałem delegatów Pomorza i Kujaw. Wykorzystano również należący do posesji ogród i dziedziniec, na którym Ludwik Sosnowski zainstalował fontanny.
Działalność Domu Polskiego przyczyniła się do ożywienia życia narodowego Polaków w Bydgoszczy. W 1909 r. zorganizowano pierwszą wystawę przemysłową polskiego rzemiosła, zakładano banki i polskie przedsiębiorstwa, skutecznie konkurujące z niemieckimi.
Dom Polski rozwijał swą działalność do września 1914 r., kiedy po wybuchu I wojny światowej władze niemieckie zamknęły wszystkie polskie organizacje społeczne. W posesji urządzono szpital wojskowy. W 1918 r. Polacy odzyskali lokal, wznawiając w nim działalność kulturalną. Wzbudziło to wściekłość Niemców, którzy 17 sierpnia 1919 r. dokonali napadu na lokal. Podczas trwającego przedstawienia wtargnęło około 100 żołnierzy „Grenzschutzu” uzbrojonych w granaty ręczne, którzy zdemolowali lokal, zniszczyli sprzęt i urządzenia oraz zabili i zranili kilkadziesiąt osób[2]. Obecne w lokalu polskie kobiety obrabowano z biżuterii, zagrabiono kasę i bufet.
Z inicjatywy Księgarni Ludowej, prowadzonej przez siostry Modliborskie zrobiono fotograficzne zdjęcia zniszczeń. Zostały one potem wydane drukiem nakładem tej księgarni w formie pocztówek. Nadruk brzmiał: „Widok zdemolowanego Domu Polskiego w Bydgoszczy przez hordy Grenzschutzu”. Karty te rozkolportowano w kraju oraz dostarczono korespondentom prasy alianckiej.
Po odzyskaniu niepodległości Domu Polskiego nie odbudowano, gdyż zaistniały nowe, znacznie większe możliwości rozwoju polskiego życia kulturalnego w Bydgoszczy.
Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]
Od 1925 roku w budynkach dawnego Domu Polskiego działała Fabryka Wyrobów Metalowych "Fema". Właściciele tej fabryki, Kazimierz i Edmund Sokołowscy na szczytowej ścianie budynku ufundowali tablicę pamiątkową[3]. W celu upamiętnienia placówki Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy zamieściło kolejną tablicę pamiątkową, a ulicę przy której stał Dom Polski nazwano imieniem Emila Warmińskiego.
źródło: Wikipedia
Historia
Dom Polski powstał w kontekście walki społeczeństwa polskiego w Bydgoszczy przeciwko germanizacji, narzucanej zwłaszcza przez założoną w 1894 r. organizację nacjonalistyczną „Deutscher Ostmarkenverein”. Akcja wynaradawiania Polaków znana pod hasłem „hakata”, była w pełni popierana przez państwowe władze pruskie. Wydano w tym czasie szereg antypolskich ustaw i przepisów prawnych, ułatwiających kolonizację ziem polskich, a zwłaszcza okolic Bydgoszczy, które miały być całkowicie zniemczone.
W odpowiedzi na tę akcję rozwinął się społeczny ruch narodowy Polaków w Bydgoszczy, którego wyrazem były organizacje kulturalno-oświatowe i gospodarcze, m.in.: Towarzystwo Przemysłowców, założone w 1872 r. przez Teofila Magdzińskiego, Towarzystwo Czeladzi, Robotnicze Koło Czytelnicze[1], Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, powstałe w 1886 r., Towarzystwo Śpiewu „Halka”, z którego inicjatywy w 1885 r. w Bydgoszczy odbył się I Zjazd Chórów Polskich, działających na Pomorzu i rejencji bydgoskiej, Czytelnia dla Kobiet i wiele innych.
Organizacje te nie miały odpowiedniej bazy lokalowej, a działalność swoją prowadziły w mieszkaniach członków lub restauracjach prowadzonych przez Polaków. W celu zdobycia lokalu na własne potrzeby, Polacy bydgoscy powołali w 1906 r. spółkę budowlaną. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był dr Emil Warmiński, przybyły do Bydgoszczy w 1905 r. Skupił on wokół idei narodowej najaktywniejszych działaczy - przedstawicieli różnych zawodów i stanów, m.in. lekarza Jana Biziela, Władysława Piórka i Michała Hoppe, księży: Jana Filipiaka, Józefa Jagalskiego i Barlika, kupców: Franciszka Kiedrowskiego, Ludwika Sosnowskiego, Ludwika Niedzielskiego i wielu innych. Udziały zakupywali nie tylko polscy działacze z Bydgoszczy, ale również z Poznania, Gniezna, Inowrocławia, Torunia i innych miast. Gromadzenie funduszy na cele Domu Polskiego powierzono bydgoskiemu drukarzowi i księgarzowi Franciszkowi Kiedrowskiemu.
W czerwcu 1907 r. udało się Polakom zakupić od jednego z bydgoskich Niemców posesję przy ul. Gamma 5 (obecnie ul. Emila Warmińskiego). W konsekwencji Niemiec ten został w prasie rządowej napiętnowany jako zdrajca. Posesja składała się z budynku głównego z salą widowiskową i bocznymi pomieszczeniami, dużego ogrodu i obszernego dziedzińca. Przed wejściem do głównego budynku, fronton ozdobiono tarczą z napisem „Bądźmy sobą”, a dom stał się ośrodkiem życia kulturalnego i towarzyskiego polskiego społeczeństwa w Bydgoszczy.
Znalazły tu swoje pomieszczenia polskie organizacje społeczne. Odbywały się ćwiczenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, próby chórów „Halka” i „św. Wojciecha” oraz zebrania polskich stowarzyszeń. Udzielano lekcji języka polskiego, organizowano kursy dokształcające, zlokalizowano polską bibliotekę i czytelnię. Na scenie z widownią odbywały się przedstawienia amatorskie oraz spektakle polskich zawodowych zespołów teatralnych z Poznania. Organizowano tu zabawy dla Polaków i ich rodzin, letnie pokazy ćwiczeń „Sokoła”, zabawy dla dzieci oraz wystawy. W Domu Polskim odbywały się zjazdy towarzystw z udziałem delegatów Pomorza i Kujaw. Wykorzystano również należący do posesji ogród i dziedziniec, na którym Ludwik Sosnowski zainstalował fontanny.
Działalność Domu Polskiego przyczyniła się do ożywienia życia narodowego Polaków w Bydgoszczy. W 1909 r. zorganizowano pierwszą wystawę przemysłową polskiego rzemiosła, zakładano banki i polskie przedsiębiorstwa, skutecznie konkurujące z niemieckimi.
Dom Polski rozwijał swą działalność do września 1914 r., kiedy po wybuchu I wojny światowej władze niemieckie zamknęły wszystkie polskie organizacje społeczne. W posesji urządzono szpital wojskowy. W 1918 r. Polacy odzyskali lokal, wznawiając w nim działalność kulturalną. Wzbudziło to wściekłość Niemców, którzy 17 sierpnia 1919 r. dokonali napadu na lokal. Podczas trwającego przedstawienia wtargnęło około 100 żołnierzy „Grenzschutzu” uzbrojonych w granaty ręczne, którzy zdemolowali lokal, zniszczyli sprzęt i urządzenia oraz zabili i zranili kilkadziesiąt osób[2]. Obecne w lokalu polskie kobiety obrabowano z biżuterii, zagrabiono kasę i bufet.
Z inicjatywy Księgarni Ludowej, prowadzonej przez siostry Modliborskie zrobiono fotograficzne zdjęcia zniszczeń. Zostały one potem wydane drukiem nakładem tej księgarni w formie pocztówek. Nadruk brzmiał: „Widok zdemolowanego Domu Polskiego w Bydgoszczy przez hordy Grenzschutzu”. Karty te rozkolportowano w kraju oraz dostarczono korespondentom prasy alianckiej.
Po odzyskaniu niepodległości Domu Polskiego nie odbudowano, gdyż zaistniały nowe, znacznie większe możliwości rozwoju polskiego życia kulturalnego w Bydgoszczy.
Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]
Od 1925 roku w budynkach dawnego Domu Polskiego działała Fabryka Wyrobów Metalowych "Fema". Właściciele tej fabryki, Kazimierz i Edmund Sokołowscy na szczytowej ścianie budynku ufundowali tablicę pamiątkową[3]. W celu upamiętnienia placówki Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy zamieściło kolejną tablicę pamiątkową, a ulicę przy której stał Dom Polski nazwano imieniem Emila Warmińskiego.
źródło: Wikipedia
ul. Focha Ferdynanda, marsz.
więcej zdjęć (463)
Dawniej: Wilhelmstrasse, Hermann-Göring-Straße, Armii Czerwonej
Położenie
Ulica znajduje się w centrum Bydgoszczy. Rozciąga się na kierunku wschód-zachód, od skrzyżowania z ul. Gdańską do Ronda Grunwaldzkiego. Jej długość wynosi ok. 1,1 km. Stanowi jedną z głównych arterii komunikacyjnych Bydgoszczy w rejonie Starego Miasta i Śródmieścia Bydgoszczy. Począwszy od Mostów Solidarności w kierunku zachodnim ulica przebiega na granicy jednostek urbanistycznych: Śródmieścia, Okola i Wilczaka.
Historia
Dzieje ulicy marszałka Focha jako jednego z kluczowych traktów komunikacyjnych Bydgoszczy rozpoczęły się dopiero w I połowie XIX wieku. Wcześniej - w okresie staropolskim w ciągu ulicy istniała polna droga wiodąca od zespołu klasztornego karmelitów do łąk położonych nad Brdą, które były własnością konwentu. Przebieg tej drogi, pokrywający się z obecną ulicą widoczny jest na najstarszym planie Bydgoszczy, sporządzonym przez szwedzkiego kwatermistrza Erika Dahlbergha w 1657 r.[1]. Z powodu braku mostu przed Brdę, ulica kończyła się na nabrzeżu rzeki, zaś traktem wiodącym do Koronowa i Nakła była dzisiejsza ulica Dworcowa (do 1850 r., kiedy została odcięta przez linię kolejową i nie można już było przemieszczać się nią poza miasto).
Po budowie Kanału Bydgoskiego w 1774 r. i związanej z tym budowie Śluzy Miejskiej oraz grobli wiodącej na Wyspę Młyńską, w ciągu ulicy wybudowano kładki nad Brdą i Młynówką widoczne m.in. na planie Bydgoszczy z 1789 r. Umożliwiało to przekroczenie Brdy i przemieszczanie się w kierunku zachodnim, a droga zyskała na znaczeniu jako trakt serwisowy, którym poruszały się zaprzęgi holujące łodzie na Kanale Bydgoskim. Na planie Lindnera z 1800 r. widoczna jest północna pierzeja ulicy złożona z kamienic, a w zakolu Brdy – kompleks wojskowych spichlerzy. Na planie miasta z lat 30. XIX wieku ulica dochodziła do dzisiejszej ul. Świętej Trójcy, gdzie poprzez most na Kanale Bydgoskim przemieszczano się w kierunku Okola, Czyżkówka i Koronowa (Berlinerstrasse w ciągu dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej), zaś przedłużeniem w kierunku zachodnim był trakt w kierunku Wilczaka i Nakła (Nakelerstrasse w ciągu dzisiejszej ul. Nakielskiej).
W II połowie XIX wieku wschodnia część ulicy stała się częścią nowego centrum administracyjnego miasta, powstałego wokół zbudowanej w 1836 r. siedziby władz rejencji bydgoskiej. O ile wzdłuż ul. Jagiellońskiej sytuowano budynki administracyjne, municypalne i oświatowe, to wzdłuż ul. Focha wzniesiono w latach 60. XIX w. budynki użytkowane przez miejscowy garnizon wojskowy[2]. Na podstawie analizy planu katastralnego miasta z 1878 r. można stwierdzić, że wzdłuż ulicy na odcinku pl. Teatralny – Mosty Solidarności (Wilhelmstrasse) istniała w tym czasie zabudowa pierzejowa. Po stronie południowej nad Brdą znajdowało się Kasyno Wojskowe (1869), a przy skrzyżowaniu z ul. Karmelicką – odwach garnizonowy (1867). Przy śluzie nr II znajdowała się Komeda Garnizonu oraz willa prezydenta rejencji bydgoskiej. Tereny w zakolu Brdy zajęte były przez zabudowania wojskowe, m.in. największe w mieście szachulcowe spichlerze. Na zachód od Brdy ulica nosiła nazwę ul. Kanałowej (niem. Canal Strasse), gdyż wiodła wzdłuż Kanału Bydgoskiego. Poprzez mostek na śluzie nr II można było przedostać się na obszar dzisiejszej zajmowany dzisiaj przez Wyższą Szkołę Gospodarki[3].
W latach 1885-1890 w ciągu ulicy wzniesiono na nowo mosty nad Brdą i Młynówką: Wilhelmsbrücke (po 1920 r. zwany Jagiellońskim) oraz Hafenbrücke (portowy). Oba wykonano w konstrukcji stalowej, z szeroką jezdnią, chodnikami i oświetleniem gazowym. Odtąd ulica została wybrukowana i nabrała charakteru arterii miejskiej, łączącej zachodnie przedmieścia miasta (Okole, Wilczak) ze Śródmieściem. W tym czasie ulica była wykorzystywana (obok ul. Gdańskiej i Mostowej) jako trasa przemarszu defilad wojskowych.
W okresie międzywojennym ulica marsz. Focha kończyła się na skrzyżowaniu z ul. Świętej Trójcy. Dalszy odcinek wiodący wzdłuż Kanału Bydgoskiego nosił nazwę ul. Świętej Trójcy. Przez most Władysława IV przemieszczano się na Okole do ul. Grunwaldzkiej i Jackowskiego.
W czasie II wojny światowej ciąg ulicy został przerwany w wyniku zniszczenia Mostów Solidarności. Odbudowywano je kilkakrotnie (1939, 1945), a w latach 50. XX w. wzniesiono w konstrukcji żelbetowej.
Po II wojnie światowej wzrastający ruch samochodowy stworzył konieczność rozbudowy ulicy. W latach 1969-1973 r. trwała budowa trasy W-Z, która miała poprawić warunki ruchu drogowego w Bydgoszczy na kierunku wschód-zachód. Prowadziła ona ul. Fordońską, Toruńską, Wałami Jagiellońskimi, Poznańską i Szubińską. W latach 1972-1974 zmodernizowano również ul. Jagiellońską i Focha (na zachód od Brdy) na arterie dwujezdniowe z usytuowanym pośrodku torowiskiem tramwajowym. W ramach inwestycji wyodrębniono m.in. budowę tzw. węzła grunwaldzkiego. Ulicę Focha przedłużono poza skrzyżowanie z ul. Świętej Trójcy aż do nowo zbudowanego ronda Grunwaldzkiego. Kontrowersyjnym skutkiem tego przedsięwzięcia było zasypanie ok. kilometrowego odcinka starego Kanału Bydgoskiego wraz z dwiema śluzami – II i III oraz rozbiórka kamiennego mostu im. Władysława IV[4][5]. Na zasypanym odcinku, który sygnalizuje obecnie pozostawiony ciąg starodrzewu będącego pozostałością dawnych plant nad Kanałem Bydgoskim, powstała sześciopasmowa ulica z torowiskiem tramwajowym. W otoczeniu ronda Grunwaldzkiego zbudowano od podstaw łącznice z ul. Grunwaldzką, Nakielską oraz Królowej Jadwigi. Nowo powstałą drogą (w latach 80.) była ul. Kruszwicka wiodąca do placu Poznańskiego. Kontynuacją przebudowy ul. Focha na ważną komunikacyjnie arterię miejską było wybudowanie w latach 1977-1982 pasma północnego mostów Solidarności według projektu inż. Antoniego Malczewskiego[6]. Na początku lat 80. w związku z remontem torowiska tramwajowego, pokryto asfaltem kostkę granitową na ul. Focha[7].
Kolejnej przebudowy ulicy, zwłaszcza torowisk tramwajowych i skrzyżowania z ul. Kordeckiego i Królowej Jadwigi dokonano w latach 2010-2012 podczas budowy trasy tramwajowej do dworca PKP Bydgoszcz Główna. Wyremontowano także odcinek wschodni ulicy od pl. Teatralnego do Mostów Solidarności.
Nazwy
Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[3]:
1840-1920 – Wilhelmstraße
1920-1931 – Jagiellońska
1932-1939 – marszałka Ferdynanda Focha (Ferdynand Foch - marszałek Francji i Polski, naczelny wódz Sił Sprzymierzonych w 1918 r., podpisał w Compiègne rozejm kończący działania wojenne z Niemcami)
1939-1945 – Hermann-Göringstraße
1945-1949 – marszałka Focha
1950-1990 – Armii Czerwonej
1990 - Kazimierza Wielkiego
od 1990 – marszałka Focha
Komunikacja
Ruch tramwajowy
Torowisko na ulicy Focha zostało wybudowane w 1905 r., kiedy wydłużono w kierunku zachodnim (od pl. Teatralnego do skrzyżowania ul. Nakielskiej i Czerwonego Krzyża) trzecią w kolejności linię tramwaju elektrycznego (linia „C” niebieska, zbudowana w 1901 r.), z Wilczaka do Szreterów. W latach 1903-1904 linię wydłużono w kierunku wschodnim do Bartodziejów[8]. W 1948 r. zmieniono oznaczenie linii tramwajowej kursującej ulicą Focha na „3”. W 1957 w ciągu ulicy wybudowano drugi tor tramwajowy, a w latach 1972-1974 w związku z budową węzła grunwaldzkiego, powstała dwutorowa linia tramwajowa w zachodniej części ulicy wiodącej do ronda Grunwaldzkiego. W tym czasie zlikwidowano torowiska w ul. Św. Trójcy i ks. Kordeckiego[9].
Obecnie po ul. Focha przejeżdżają tramwaje linii nr 1, 3, 5 oraz 8.
Obciążenie ruchem
Ulica Ferdynanda Focha należy do najbardziej obciążonych ruchem drogowym arterii komunikacyjnych w Bydgoszczy. Pomiar ruchu w 2006 r. wykazał, że w szczycie komunikacyjnym przejeżdża przezeń ok. 2000 pojazdów na godzinę[10].
Zabudowa
Zabudowa ulicy Focha, zwłaszcza na staromiejskim odcinku od ul. Gdańskiej do Mostów Solidarności ukształtowała się podczas pruskiego okresu historii miasta. Po stronie północnej znajduje się pierzeja kamienic wybudowanych w I i II połowie XIX wieku, w tym kilka przebudowanych w duchu wielkomiejskim na początku XX w. Odmienny los spotkał dawną pierzeję południową. Zespół klasztorny karmelitów z kościołem mariackim rozebrano już w XIX wieku (kościół w 1820 r., budynki klasztorne i wieża kościelna w 1895[11]), Teatr Miejski, kompleks spichrzy szachulcowych i kasyno oficerskie w 1945 r., a budynki dawnego odwachu, piekarni wojskowej, magazynów oraz poszczególne kamienice zostały rozebrane po 1945 r. Począwszy od 1973 r. w zakolu Brdy na miejscu dawnych zabudowań wojskowych rozpoczęto budowę okazałej architektonicznie siedziby Opery bydgoskiej. Budowę ukończono ostatecznie w 2006 r. i odtąd gmach Opery Nova stanowi dominantę nie tylko ulicy Focha, ale także całego otoczenia Starego Miasta w Bydgoszczy. W latach 2001-2002 wybudowano przy ulicy także multipleks kinowy „Multikino”.
źródło: wikipedia
Ulica znajduje się w centrum Bydgoszczy. Rozciąga się na kierunku wschód-zachód, od skrzyżowania z ul. Gdańską do Ronda Grunwaldzkiego. Jej długość wynosi ok. 1,1 km. Stanowi jedną z głównych arterii komunikacyjnych Bydgoszczy w rejonie Starego Miasta i Śródmieścia Bydgoszczy. Począwszy od Mostów Solidarności w kierunku zachodnim ulica przebiega na granicy jednostek urbanistycznych: Śródmieścia, Okola i Wilczaka.
Historia
Dzieje ulicy marszałka Focha jako jednego z kluczowych traktów komunikacyjnych Bydgoszczy rozpoczęły się dopiero w I połowie XIX wieku. Wcześniej - w okresie staropolskim w ciągu ulicy istniała polna droga wiodąca od zespołu klasztornego karmelitów do łąk położonych nad Brdą, które były własnością konwentu. Przebieg tej drogi, pokrywający się z obecną ulicą widoczny jest na najstarszym planie Bydgoszczy, sporządzonym przez szwedzkiego kwatermistrza Erika Dahlbergha w 1657 r.[1]. Z powodu braku mostu przed Brdę, ulica kończyła się na nabrzeżu rzeki, zaś traktem wiodącym do Koronowa i Nakła była dzisiejsza ulica Dworcowa (do 1850 r., kiedy została odcięta przez linię kolejową i nie można już było przemieszczać się nią poza miasto).
Po budowie Kanału Bydgoskiego w 1774 r. i związanej z tym budowie Śluzy Miejskiej oraz grobli wiodącej na Wyspę Młyńską, w ciągu ulicy wybudowano kładki nad Brdą i Młynówką widoczne m.in. na planie Bydgoszczy z 1789 r. Umożliwiało to przekroczenie Brdy i przemieszczanie się w kierunku zachodnim, a droga zyskała na znaczeniu jako trakt serwisowy, którym poruszały się zaprzęgi holujące łodzie na Kanale Bydgoskim. Na planie Lindnera z 1800 r. widoczna jest północna pierzeja ulicy złożona z kamienic, a w zakolu Brdy – kompleks wojskowych spichlerzy. Na planie miasta z lat 30. XIX wieku ulica dochodziła do dzisiejszej ul. Świętej Trójcy, gdzie poprzez most na Kanale Bydgoskim przemieszczano się w kierunku Okola, Czyżkówka i Koronowa (Berlinerstrasse w ciągu dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej), zaś przedłużeniem w kierunku zachodnim był trakt w kierunku Wilczaka i Nakła (Nakelerstrasse w ciągu dzisiejszej ul. Nakielskiej).
W II połowie XIX wieku wschodnia część ulicy stała się częścią nowego centrum administracyjnego miasta, powstałego wokół zbudowanej w 1836 r. siedziby władz rejencji bydgoskiej. O ile wzdłuż ul. Jagiellońskiej sytuowano budynki administracyjne, municypalne i oświatowe, to wzdłuż ul. Focha wzniesiono w latach 60. XIX w. budynki użytkowane przez miejscowy garnizon wojskowy[2]. Na podstawie analizy planu katastralnego miasta z 1878 r. można stwierdzić, że wzdłuż ulicy na odcinku pl. Teatralny – Mosty Solidarności (Wilhelmstrasse) istniała w tym czasie zabudowa pierzejowa. Po stronie południowej nad Brdą znajdowało się Kasyno Wojskowe (1869), a przy skrzyżowaniu z ul. Karmelicką – odwach garnizonowy (1867). Przy śluzie nr II znajdowała się Komeda Garnizonu oraz willa prezydenta rejencji bydgoskiej. Tereny w zakolu Brdy zajęte były przez zabudowania wojskowe, m.in. największe w mieście szachulcowe spichlerze. Na zachód od Brdy ulica nosiła nazwę ul. Kanałowej (niem. Canal Strasse), gdyż wiodła wzdłuż Kanału Bydgoskiego. Poprzez mostek na śluzie nr II można było przedostać się na obszar dzisiejszej zajmowany dzisiaj przez Wyższą Szkołę Gospodarki[3].
W latach 1885-1890 w ciągu ulicy wzniesiono na nowo mosty nad Brdą i Młynówką: Wilhelmsbrücke (po 1920 r. zwany Jagiellońskim) oraz Hafenbrücke (portowy). Oba wykonano w konstrukcji stalowej, z szeroką jezdnią, chodnikami i oświetleniem gazowym. Odtąd ulica została wybrukowana i nabrała charakteru arterii miejskiej, łączącej zachodnie przedmieścia miasta (Okole, Wilczak) ze Śródmieściem. W tym czasie ulica była wykorzystywana (obok ul. Gdańskiej i Mostowej) jako trasa przemarszu defilad wojskowych.
W okresie międzywojennym ulica marsz. Focha kończyła się na skrzyżowaniu z ul. Świętej Trójcy. Dalszy odcinek wiodący wzdłuż Kanału Bydgoskiego nosił nazwę ul. Świętej Trójcy. Przez most Władysława IV przemieszczano się na Okole do ul. Grunwaldzkiej i Jackowskiego.
W czasie II wojny światowej ciąg ulicy został przerwany w wyniku zniszczenia Mostów Solidarności. Odbudowywano je kilkakrotnie (1939, 1945), a w latach 50. XX w. wzniesiono w konstrukcji żelbetowej.
Po II wojnie światowej wzrastający ruch samochodowy stworzył konieczność rozbudowy ulicy. W latach 1969-1973 r. trwała budowa trasy W-Z, która miała poprawić warunki ruchu drogowego w Bydgoszczy na kierunku wschód-zachód. Prowadziła ona ul. Fordońską, Toruńską, Wałami Jagiellońskimi, Poznańską i Szubińską. W latach 1972-1974 zmodernizowano również ul. Jagiellońską i Focha (na zachód od Brdy) na arterie dwujezdniowe z usytuowanym pośrodku torowiskiem tramwajowym. W ramach inwestycji wyodrębniono m.in. budowę tzw. węzła grunwaldzkiego. Ulicę Focha przedłużono poza skrzyżowanie z ul. Świętej Trójcy aż do nowo zbudowanego ronda Grunwaldzkiego. Kontrowersyjnym skutkiem tego przedsięwzięcia było zasypanie ok. kilometrowego odcinka starego Kanału Bydgoskiego wraz z dwiema śluzami – II i III oraz rozbiórka kamiennego mostu im. Władysława IV[4][5]. Na zasypanym odcinku, który sygnalizuje obecnie pozostawiony ciąg starodrzewu będącego pozostałością dawnych plant nad Kanałem Bydgoskim, powstała sześciopasmowa ulica z torowiskiem tramwajowym. W otoczeniu ronda Grunwaldzkiego zbudowano od podstaw łącznice z ul. Grunwaldzką, Nakielską oraz Królowej Jadwigi. Nowo powstałą drogą (w latach 80.) była ul. Kruszwicka wiodąca do placu Poznańskiego. Kontynuacją przebudowy ul. Focha na ważną komunikacyjnie arterię miejską było wybudowanie w latach 1977-1982 pasma północnego mostów Solidarności według projektu inż. Antoniego Malczewskiego[6]. Na początku lat 80. w związku z remontem torowiska tramwajowego, pokryto asfaltem kostkę granitową na ul. Focha[7].
Kolejnej przebudowy ulicy, zwłaszcza torowisk tramwajowych i skrzyżowania z ul. Kordeckiego i Królowej Jadwigi dokonano w latach 2010-2012 podczas budowy trasy tramwajowej do dworca PKP Bydgoszcz Główna. Wyremontowano także odcinek wschodni ulicy od pl. Teatralnego do Mostów Solidarności.
Nazwy
Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[3]:
1840-1920 – Wilhelmstraße
1920-1931 – Jagiellońska
1932-1939 – marszałka Ferdynanda Focha (Ferdynand Foch - marszałek Francji i Polski, naczelny wódz Sił Sprzymierzonych w 1918 r., podpisał w Compiègne rozejm kończący działania wojenne z Niemcami)
1939-1945 – Hermann-Göringstraße
1945-1949 – marszałka Focha
1950-1990 – Armii Czerwonej
1990 - Kazimierza Wielkiego
od 1990 – marszałka Focha
Komunikacja
Ruch tramwajowy
Torowisko na ulicy Focha zostało wybudowane w 1905 r., kiedy wydłużono w kierunku zachodnim (od pl. Teatralnego do skrzyżowania ul. Nakielskiej i Czerwonego Krzyża) trzecią w kolejności linię tramwaju elektrycznego (linia „C” niebieska, zbudowana w 1901 r.), z Wilczaka do Szreterów. W latach 1903-1904 linię wydłużono w kierunku wschodnim do Bartodziejów[8]. W 1948 r. zmieniono oznaczenie linii tramwajowej kursującej ulicą Focha na „3”. W 1957 w ciągu ulicy wybudowano drugi tor tramwajowy, a w latach 1972-1974 w związku z budową węzła grunwaldzkiego, powstała dwutorowa linia tramwajowa w zachodniej części ulicy wiodącej do ronda Grunwaldzkiego. W tym czasie zlikwidowano torowiska w ul. Św. Trójcy i ks. Kordeckiego[9].
Obecnie po ul. Focha przejeżdżają tramwaje linii nr 1, 3, 5 oraz 8.
Obciążenie ruchem
Ulica Ferdynanda Focha należy do najbardziej obciążonych ruchem drogowym arterii komunikacyjnych w Bydgoszczy. Pomiar ruchu w 2006 r. wykazał, że w szczycie komunikacyjnym przejeżdża przezeń ok. 2000 pojazdów na godzinę[10].
Zabudowa
Zabudowa ulicy Focha, zwłaszcza na staromiejskim odcinku od ul. Gdańskiej do Mostów Solidarności ukształtowała się podczas pruskiego okresu historii miasta. Po stronie północnej znajduje się pierzeja kamienic wybudowanych w I i II połowie XIX wieku, w tym kilka przebudowanych w duchu wielkomiejskim na początku XX w. Odmienny los spotkał dawną pierzeję południową. Zespół klasztorny karmelitów z kościołem mariackim rozebrano już w XIX wieku (kościół w 1820 r., budynki klasztorne i wieża kościelna w 1895[11]), Teatr Miejski, kompleks spichrzy szachulcowych i kasyno oficerskie w 1945 r., a budynki dawnego odwachu, piekarni wojskowej, magazynów oraz poszczególne kamienice zostały rozebrane po 1945 r. Począwszy od 1973 r. w zakolu Brdy na miejscu dawnych zabudowań wojskowych rozpoczęto budowę okazałej architektonicznie siedziby Opery bydgoskiej. Budowę ukończono ostatecznie w 2006 r. i odtąd gmach Opery Nova stanowi dominantę nie tylko ulicy Focha, ale także całego otoczenia Starego Miasta w Bydgoszczy. W latach 2001-2002 wybudowano przy ulicy także multipleks kinowy „Multikino”.
źródło: wikipedia