W wyniku rozpoczętej przez króla Kazimierza Wielkiego polskiej ekspansji terytorialnej na wschód oraz ustanowienia w 1569 r. unii realnej Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim w granicach Polski znalazła się ponad połowa terenów średniowiecznej Rusi. Wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów oddalone były o setki kilometrów od obecnych granic Polski. Po zmianie granic państwowych po II wojnie światowej dzisiejsze terytorium Polski nadal obejmuje znaczne fragmenty ziem niegdyś podległych władzy książąt ruskich i zasiedlonych przez ludność ruską. Tworzą one pas rozciągający się wzdłuż wschodniej granicy państwa od Augustowa na północy po Krosno na południu i zajmujący ok. 14 % powierzchni kraju, mniej więcej tyle co Śląsk w historycznych granicach. Do tych ziem naznaczonych ruskim dziedzictwem należy również całe Podlasie.
Najbardziej wysunięty na zachód rejon Podlasia obejmuje wschodnią część powiatu węgrowskiego z Węgrowem (po rusku Uhrow), powiat sokołowski i północną część powiatu siedleckiego. Historyczna granica Podlasia w najdalej położonym na zachodzie punkcie sięgała mazowieckiej wsi Twarogi leżącej nad Liwcem i odległej zaledwie o ok. 60 km od centrum Warszawy, od której najbliższe przejście graniczne w Terespolu oddalone jest przecież w prostej linii aż o 180 km. Do dziś w okolicach Sokołowa Podlaskiego można odnaleźć ślady dziedzictwa dawnej Rusi. Są to ruskie nazwy miejscowości, jak Bohy, Chruszczewka, Hołowienki, Lebiedzie, Mołożew, Repki, Seroczyn, Sterdyń, Telaki, Trebień, Treblinka, Wasilew, Wereski. Ponadto przy nazwach niektórych miejscowości występują określenia “ruski” i “lacki” (czyli polski) np. Kosów Ruski i Kosów Lacki, dla odróżnienia osad zakładanych przez ludnośc mazurską od sąsiadujących z nimi osad zamieszkanych przez ludność ruską. Także znaczna część dzisiejszych mieszkańców tych okolic nosi nazwiska niewątpliwie wywodzące się z języka ruskiego. Dla przykładu można wymienić niektóre: Czerkas, Czorniej, Filipczuk, Harasim, Iwaniuk, Jaszczuk, Kryszczuk, Małczuk, Matwiejczuk, Olichwierczuk, Osipiak, Prokopczuk, Siemieniuk, Teluk, Trendyk, Wasiluk, Waszczuk. Z kolei śladem materialnym ruskiego dziedzictwa pozostają zachowane do dziś dawne cerkwie unickie i prawosławne, obecnie jako kościoły i kaplice rzymskokatolickie.
W końcu pierwszego tysiąclecia bardzo słabo zaludniony rejon późniejszego Podlasia położony był pomiędzy terenami zajmowanymi przez plemię Mazowszan na zachodzie i plemię wschodniosłowiańskich Bużan na wschodzie. Później stał się obszarem spornym pomiędzy Polską i Rusią. Początkowo na terenie obecnego powiatu sokołowskiego z wolna postępowało osadnictwo mazowieckie. Jednak w 1047 r. władca Polski książę Kazimierz II Odnowiciel w zamian za pomoc w opanowaniu Mazowsza przekazał te ziemie wielkiemu księciu ruskiemu Jarosławowi I Mądremu. Rzeka Liwiec została rzeką graniczną. Przyczyniło się to do zwiększenia napływu ludności ruskiej m.in. na tereny pomiędzy Liwcem i Bugiem, a prawosławie na kilka wieków stało się tu wyznaniem panującym. Jedynie czasowo w XII w. oraz w XIII w. część Podlasia, Ziemia Drohiczyńska obejmująca również okolice Sokołowa, znajdowała sie pod kontrolą książąt mazowieckich. W połowie XIV w. tereny te włączone zostały do Wielkiego Księstwa Litewskiego rozciągającego stopniowo swoje zwierzchnictwo nad księstwami ruskimi. Odtąd Podlasie było ziemią sporną pomiędzy Mazowszem i Litwą. Dopiero po ustanowieniu w 1569 r. polsko-litewskiej unii realnej Podlasie jako województwo podlaskie znalazło się w granicach Korony Polskiej.
W wieku XIV i XV nadal w rejon Sokołowa ściągali z południowego wschodu osadnicy ruscy, ale wtedy też wzmógł się znacząco napływ osadników z Mazowsza. Z początkiem XV w. zaczęły powstawać tu pierwsze parafie prawosławne, a także pierwsze parafie katolickie. W 1596 roku podpisany został na synodzie w Brześciu akt unii obu Kościołów – wschodniego i zachodniego. Stopniowo wszystkie tutejsze parafie prawosławne przystąpiły do unii. Jednak z upływem dzisięcioleci liczba wiernych kościoła greckokatolickiego z wolna malała. Najwcześniej na rzymski katolicyzm zaczęła przechodzić szlachta i mieszczanie. Sprzyjał temu wzrost liczby parafii rzymskokatolickich, a także mieszane małżeństwa. W drugiej połowie XIX w. w powiecie sokołowskim rzymscy katolicy stanowili już prawie 80 % ludności, unici tylko 10 %. Trzeba też zaznaczyć, że językiem liturgii w kościele unickim był język polski, a w owym czasie zdecydowana większość miejscowych unitów identyfikowała się już z narodowością polską. W 1874 r. władze carskie przystąpiły do likwidacji unii istniejącej jeszcze w obrębie Królestwa Polskiego. Przymusowe przejście na prawosławie spotykało się z oporem ze strony wiernych łamanym często w krwawy sposób. Po ukazaniu się w 1905 r. carskiego ukazu tolerancyjnego prawie wszyscy dawni unici przeszli do kościoła katolickiego obrządku łacińskiego, ponieważ nie było możliwości reaktywowania dawnych struktur kościoła greckokatolickiego. Po 1919 r. byłe cerkwie unickie przekazane zostały kościołowi katolickiemu. Kościół greckokatolicki, mimo że przetrwał w Galicji, nie powrócił na te tereny, ponieważ jego zdecydowanie ukraiński charakter nie akceptowany był przez spolonizowanych już dawnych unitów z okolic Sokołowa Podlaskiego.
Mapa zachodniego Podlasia z położonymi w obrębie obecnego powiatu sokołowskiego miejscowościami, w których istniały cerkwie unickie (oznaczone kolorem zielonym). Granice powiatu zaznaczono czerwoną linią punktową. Granice historyczne Podlasia i Mazowsza zaznaczono brązową linią przerywaną.
Poniżej pokrótce opisane zostały istniejące i nieistniejące już unickie obiekty sakralne na terenie powiatu sokołowskiego. Zapewne obiektów takich było więcej, ale nie wymienione zostały w powodu braku o nich informacji w dostępnych źródłach historycznych. Pierwsze cerkwie prawosławne w tym rejonie Podlasia fundowali książęta i prawosławna szlachta ruska m.in. w Sokołowie, Kosowie, a na terenie obecnego powiatu węgrowskiego w Miedznie i Mokobodach. Ówczesne drewniane cerkwie z upływem czasu ze względu na stan techniczny wymagały odbudowy i na ich miejscu wznoszono nowe budynki. Już w okresie po ustanowieniu unii w związku z częstym przechodzeniem na rzymski katolicyzm przedstawicieli stanu szlacheckiego w niektórych przypadkach nowe cerkwie nie znajdowały fundatorów. Stare popadały w ruinę, a wierni korzystali z posługi w parafiach obrządku łacińskiego. Na początku XVIII w. na terenie obecnego powiatu sokołowskiego istniało kilkanaście parafii unickich skupionych w centralnej, połnocno-wschodniej i wschodniej jego części. Na pewno wiadomo, że należały do nich parafie w Ceranowie, Czekanowie, Gródku, Grodzisku, Kosowie Ruskim, Łazówku, Niecieczy, Sawicach, Seroczynie, Sokołowie, Szkopach, Rogowie i Wirowie. Parafie w Ceranowie, Kosowie Ruskim, Niecieczy i Wirowie z czasem upadły. W większości pozostałych wyżej wymienionych miejscowości cerkwie unickie, obecnie już jako kościoły rzymskokatolickie, dotrwały do czasów współczesnych i są dziś cennym świadectwem bogatej historii tej ziemi.
Sokołów Podlaski Miasto lokowane w 1424 r. podzielone było na część ruską i lacką. Wówczas istniał już w mieście kościół katolicki, jak i prawdopodobnie cerkiew prawosławna. Drewniana cerkiew pod wezwaniem Protekcji Najświętszej Marii Panny zlokalizowana była w miejscu obecnego placu Unitów Podlaskich. Parafia po przyjęciu unii w 1596 r. wróciła na początku XVII w. do kościoła prawosławnego. Ponowne przyjęcie unii nastąpiło po kilkudziesięciu latach. Do parafii oprócz miasta należały wsie Kupientyn i Bałki. W 1730 r. na miejscu starej cerkwi wzniesiono nową okazalszą, która spłonęła w 1809 r. podczas pożaru miasta. Kolejna nowa drewniana świątynia, od 1875 r. prawosławna, przetrwała do 1895 r., kiedy to została rozebrana, a z pozyskanego materiału wystawiono kaplicę na pounickim cmentarzu prawosławnym przy ul. Bartoszowej. Na miejscu rozebranej cerkwi w 1897 r. wybudowana została drewniana cerkiew prawosławna rozebrana w 1909 r. w związku z niezrealizowanymi w końcu planami budowy cerkwi murowanej. Kaplicę cmentarną w 1919 r. przekazano kościołowi katolickiemu. W 1954 r. kaplicę rozebrano. W połowie XIX w. proporcje pomiędzy liczbą unitów i liczbą rzymskich katolików w mieście były z grubsza wyrównane: na ok. 7 tys. mieszkańców, w większości żydów, ok. 1 tys. stanowili unici, a ok. 1,25 tys. katolicy obrządku łacińskiego. Po 1905 r. na ponad 10 tys. mieszkańców 4,5 tys. deklarowało przynależność do kościoła katolickiego, z tej liczby szacunkowo ponad 3 tys. stanowili byli unici i osoby, których przodkowie do trzeciego pokolenia wstecz byli unitami i następnie zmienili wyznanie. Prawosławnych było tylko ok. 150 osób, głównie z rodzin carskich urzędników i wojska.
Ceranów Około 1530 r. zbudowano cerkiew prawosławną św. Nicety (Nikity). Później cerkiew już jako unicka istniała tu do 1812 r.
Czekanów W 1725 r. wzniesiono drewnianą cerkiew unicką Przemienienia Pańskiego. W 1888 r. cerkiew wówczas już prawosławną ze względu na bardzo zły stan techniczny rozebrano , a w 1894 r. parafię skasowano. W 1912 r. na miejscu cerkwi postawiono kapliczkę prawosławną, po 1919 r. przejętą przez katolików, i istniejącą do 1930 r.
Grodzisk (rus. Horodzisko)
Parafia prawosławna a następnie unicka istniała tu prawdopodobnie już przed 1600 r. Na miejscu drewnianej cerkwi pod wezwaniem Michała Archanioła stanęła w 1778 r. nowa również drewniana świątynia istniejąca do dzisiaj. Od 1875 r. jako cerkiew prawosławna, po 1919 r. jako kościół katolicki św. Trójcy.
Gródek W 1604 r. zbudowana została drewniana cerkiew unicka pod wezwaniem św. Mikołaja Biskupa i Męczennika. Do parafii gródeckiej należały wsie Łuzki i Mołożew. W 1743 r. ufundowana została nowa drewniana cerkiew istniejąca do dziś, po 1874 r. jako cerkiew prawosławna, a po 1919 r. już jako parafialny kościół katolicki Najświętszego Serca Jezusowego. Jest to najstarsza dawna unicka świątynia istniejąca na terenie powiatu sokołowskiego.
Kosów Ruski Od 1530 r. istniała tu cerkiew prawosławna, później unicka, Najświętszej Marii Panny. Prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX w. cerkiew została rozebrana, a parafia została skasowana.
Łazówek W 1772 r. wzniesiona została drewniana cerkiew unicka św.św. Piotra i Pawła Apostołów i św. Praksedy w miejscu, gdzie podobno dwieście lat wcześniej ówczesnej dziedziczce Łazowa ukazała się Matka Boska. Od 1875 r. cerkiew prawosławna, po 1919 r. kościół katolicki Matki Bożej Pocieszenia. W latach 1983-87 na jego miejscu wybudowano nowy murowany kościół.
Rogów Parafia prawosławna św. Dymitra Męczennika powstała tu już przed 1546 r. W drugiej połowie XVII w. po przyjęciu unii wybudowno nową drewnianą cerkiew. W 1815 r. na jej miejscu powstała kolejna drewniana świątynia zachowana do czasów obecnych . Od 1875 r. jako cerkiew prawosławna, po 1919 r. kościół katolicki św. Anny.
Sawice Prawosławna cerkiew św. Jerzego Męczennika ufundowana została w XV w. W 1738 r. wzniesiono nową drewnianą cerkiew już wtedy unicką, a w 1815 r. na jej miejscu kolejną drewnianą światynię istniejącą do dziś . Od 1875 r. jako cerkiew prawosławna, a od 1919 r. jako kosciół katolicki św. Jerzego, od 2000 r. parafialny.
Seroczyn W 1596 r. ufundowana została prawosławna cerkiew Znalezienia Krzyża Świętego. W 1611 r. parafia przyjęła unię. W 1670 r. zbudowano nową drewnianą cerkiew pod wezwaniem Znalezienia i Wywyższenia Krzyża Świętego. W latach 70. XVIII w. na jej miejscu powstała kolejna drewniana świątynia, która w 1844 r. została przebudowana. Od 1875 r. jako cerkiew prawosławna, po 1919 r. jako kościół katolicki Podwyższenia Krzyża Świętego. W latach 1991-93 obok wzniesiono nowy kościół i dawna cerkiew przestała pełnić funkcje sakralne.
Szkopy W 1644 r. stanęła tu drewniana cerkiew unicka Najświętszej Trójcy. Na początku XIX w. ze względu na zły stan techniczny cerkiew rozebrano, a na jej miejscu w latach 1807-22 wybudowano murowaną świątynię istniejącą do dziś. Od 1875 r. jako cerkiew prawosławna, a od 1919 r. jako kościół katolicki Najświętszej Trójcy.
Wirów W końcu XV w. ufundowano tu cerkiew prawosławną. W 1713 r. wzniesiono nową cerkiew już wtedy unicką pod wezwaniem Narodzenia św. Jana Chrzciciela. W 1799 r. ówczesny właściciel Wirowa Franciszek Kuszell zajadły przeciwnik unii rozebrał starą cerkiew i zbudował drugą w nowym miejscu, następnie przekazał ją nieprawnie w ręce księży obrządku łacińskiego. Od 1816 r. po zniesieniu parafii unickiej był to kościół filialny parafii w Skrzeszewie. Drewniana świątynia spłonęła w 1830 r. Zbudowany na jej miejscu w 1834 r. nowy murowany kościół w stylu klasycystycznym istnieje do dziś. W 1883 r. został zamknięty przez władze carskie w odwecie za to, że odprawiano w nim również nabożeństwa dla unitów. Później budynek został włączony w obręb zabudowań żeńskiego prawosławnego Monastyru Chrystusa Zbawiciela wzniesionego w latach 1893-94 i po przebudowie stał się główną cerkwią klasztorną pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela. Po 1919 r. jako kościół katolicki parafialny św. Antoniego Padewskiego.
Już od końca XVII w. kościół greckokatolicki ulegał stopniowej latynizacji. Z biegiem czasu wpływ tradycji obrządku łacińskiego coraz bardziej ujawniał się w liturgii, wyposażeniu wnętrz i wyglądzie zewnętrznym cerkwi. Cerkwie wznoszone w XVIII w. miały jeszcze bryły z wyodrębnionym prezbiterium pierwotnie oddzielonym ikonostasem. Te budowane później nie różniły się już znacząco od kościołów rzymskokatolickich. W żadnej z cerkwi wzniesionych w XIX w. nie było już ikonostasu. Z powodu przebudowy wnętrz po przejęciu cerkwi przez kościół prawosławny po likwidacji unii i kolejnych przeróbek na użytek katolików trudno jest napotkać w nich relikty dawnego unickiego wyposażenia. Mimo tych zmian zachowane do dziś świątynie służą nadal potomkom mających ruskie i prawosławne korzenie unitów.
Powszechna wiedza w społeczeństwie na temat unitów i ich pochodzenia, także ta zawarta w podręcznikach szkolnych do nauki historii, jest nikła. W dużej mierze jest to efekt rozpoczętych przed stu laty działań państwa i kościoła w celu przeciwstawienia się ukraińskiej irredencie rozwijającej się od końca XIX do połowy XX w. i starającej się objąć swoim zasięgiem również tereny Podlasia położone na południe od rzeki Narew. Dlatego na ogół może budzić zdziwienie stwierdzenie istnienia dawnych cerkwi w okolicy odległej od Warszawy zaledwie o godzinę jazdy samochodem. W ostatnich latach jednym z przedsięwzięć mogących zmienić nieco ten stan było wytyczenie w 2015 r. z inicjatywy Sokołowskiego Ośrodka Kultury (dzięki centralnemu dofinansowaniu) Szlaku Unitów Sokołowskich. Szlak prowadzi z Sokołowa przez miejcowości, w których zachowały się dawne cerkwie unickie, i kończy w Sokołowie. Miejmy nadzieję, że dzisiaj już nie powinna nikomu przeszkadzać świadomość, że ślady obecności unitów na Podlasiu to jednocześnie ślady ruskiego i prawosławnego dziedzictwa na tych ziemiach.
Autor: Błażej Dziurzyński /blaggio/, 2019 r., wszelkie prawa zastrzeżone
W artykule wykorzystano informacje zawarte m.in. na stronach:
