Historia bazyliki

br />


Kościół Świętego Jana. Wznoszony był jako parafialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty od około połowy XIII w. prawie aż do końca XV w. Swoje pierwsze wezwanie św. Jana Chrzciciela zawdzięcza drewnianej świątyni ze Starego Torunia, która razem z lokowanym tam w 1233 r. miastem przeniesiona została w 1236 r. na obecne miejsce.

Na początku kościół parafialny i okalający go plac stanowiły centrum życia politycznego i gospodarczego miasta. Aż do 1518 r. właśnie w tej świątyni odbywały się wybory do władz miejskich, tam też udawali się przybywający do Torunia królowie, by uczestniczyć w uroczystych nabożeństwach powitalnych.

W okresie reformacji fara już w 1530 r. znalazła się w rękach protestantów, ale w 1583 r. do użytkowania świątyni dopuszczono również katolików. W 1596 r. cały kościół przejęli jezuici i odtąd służył on wyłącznie katolikom. Po kasacie zakonu jezuickiego w 1773 r. świątynię przekształcono na kościół parafialny, a w 1935 r. dekretem papieskim podniesiono do rangi Bazyliki Mniejszej. Po wyznaczeniu w 1992 r. Torunia na stolicę biskupstwa właśnie kościół św. Jana stał się katedrą dla nowo utworzonej diecezji.

Do budowy murowanego, orientowanego kościoła przystąpiono około 1260 r. poczynając od prezbiterium, a około 1300 r. gotowy był przylegający do niego niższy korpus główny, o założeniu halowym. Dzisiejszą formę (długość 56,20 m, szerokość naw z kaplicami 32,20 m, wysokość naw 27,30 m i prezbiterium 17 m) świątynia uzyskała w XIV i XV w., po dobudowaniu kaplic przy nawach bocznych i podwyższeniu naw do obecnej wysokości. Interesująca architektonicznie wieża (52 m) wzniesiona została w latach 1407-1433 przez Hansa Gotlanda. Zawieszono na niej w 1500 r. drugi co do wielkości w Polsce (po wawelskim "Zygmuncie") dzwon "Tuba Dei" (Trąba Boża) o wadze 7238 kg.

Fara staromiejska utraciła w znacznej mierze swoje bogate wnętrze w XVI w., kiedy została przez protestantów pobielona. Tylko gdzieniegdzie odkrywane fragmenty gotyckich malowideł upiększają surowe ściany i filary. Obecnie dominują w świątyni barokowe i rokokowe ołtarze, epitafia i boazerie, ale spotykamy również gotyckie sprzęty, dzieła malarskie i rzeźby, sprowadzone zza granicy bądź powstałe w miejscowych warsztatach.

Najlepszym przykładem lokalnej twórczości artystycznej jest główny ołtarz św. Wolfganga, wykonany w latach 1502-1506. W tle, na wschodniej ścianie prezbiterium, doskonale widoczne są namalowane około 1330 r. dwie wielkie postacie patronów kościoła (św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty), a poniżej jedyne w swoim rodzaju szafy ścienne z kutymi kratami (z 1384 i 1385 r.), służące do przechowywania ksiąg liturgicznych i paramentów. Na ścianie północnej, nad wejściem do zakrystii, znajduje się wielkie, interesujące malowidło sprzed 1380 r., przedstawiające Sąd Ostateczny z Ukrzyżowaniem i Drzewem Jessego, a poniżej gotycka przyścienna konsola z popiersiem Mojżesza. Na konsoli stała niegdyś figura Pięknej Madonny toruńskiej z początku XV w., ale została wywieziona w 1944 r. przez Niemców i obecnie zastąpiona kopią. Natomiast w ścianie południowej umocowano bardzo cenną płytę nagrobną z brązu burmistrza toruńskiego Jana von Soest (zm. 1361 r.) i jego żony Małgorzaty.

Interesująca jest również kaplica Świętych Aniołów Stróżów, czyli tzw. kaplica kopernikowska, gdzie po 19 II 1473 r. zapewne ochrzczony został Mikołaj Kopernik. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotycka chrzcielnica z końca XIII w., z późnobarokową rzeźbioną pokrywą. Tutaj też umieszczono renesansowe epitafium z portretem Kopernika, ufundowane około 1583 r. przez miejscowego lekarza i humanistę Melchiora Pirnesiusa. Pod epitafium stoi małe późnobarokowe marmurowe popiersie astronoma z 1766 r., wykonane na zlecenie księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego przez rzeźbiarza Wojciecha Rojowskiego. W manierystycznym ołtarzu z około 1620 r. znajduje się późnogotycka płaskorzeźba z początku XVI w., przedstawiająca Zaśnięcie NMP.

Organy główne pochodzą z 1878 r., ale na wschodniej ścianie nawy północnej zachowały się do dzisiaj barokowe organy przypisywane Mateuszowi Brandtnerowi (Brandtowi) z 1688 r. Przywrócone ponownie do użytkowania przez toruńskich konserwatorów, zabrzmiały w roku jubileuszowym 750-lecia Torunia 14X111983r. Od 1985 r. organizuje się tutaj w sezonach letnich "Świętojańskie Koncerty Organowe" z repertuarem muzyki dawnej. Za organami widoczny jest malowany wątek kamienny, pochodzący sprzed rozbudowy kościoła, przy czym dostrzec można pierwotną wysokość świątyni z początku XIV w.

/p>