Dzisiejszy zespół zamkowy to największy i najcenniejszy zabytek Oleśnicy, jeden z najcenniejszych zabytków na Dolnym Śląsku. Powstał na miejscu pierwszego drewnianego grodu obronnego, otoczonego fosą i nasypem ziemno-drewnianym z palisadą, który mógł powstać już w XI lub XII w. Gród ten strzegł ważnego szlaku handlowego („bursztynowego") biegnącego z południa przez Kłodzko, Wrocław, Toruń nad Bałtyk i był też ośrodkiem administracji książęcej.



Dokładnie nie wiadomo kiedy zaczęto wznosić murowany zamek. Jego najstarsza część, istniejąca do dziś okrągła wieża mogła powstać po włączeniu Oleśnicy do księstwa głogowskiego w 1294r. Zamek i ufortyfikowane miasto stały się wtedy przygranicznymi tego księstwa. Wieża o średnicy ok. 11m i grubości murów w przyziemiu ok. 3m oraz studnią wewnątrz zwiększała zdolności obronne i spełniała rolę ostatniego schronienia.



W 1312r. po podziale księstwa głogowskiego książę Bolesław głogowski tworzy księstwo oleśnickie ze stolicą w Namysłowie. Jego następca książę Konrad namysłowski w 1320r. przenosi stolicę księstwa do Oleśnicy. Od tego czasu nazywany jest Konradem I. Rozpoczyna on budowę murowanego zamku na rzucie nieregularnego czworoboku. Zachodni bok czworoboku stanowiło skrzydło mieszkalne połączone z murami kurtynowymi. W narożniku północno - wschodnim wznosiła się wspomniana już okrągła wieża. Druga wieża na rzucie prostokąta powstała w narożniku południowo - wschodnim.



Wzniesiono również budynki dla straży zamkowej oraz gospodarcze. Wjazd na dziedziniec zamkowy prowadził przez bramę znajdującą się w północnym murze, w pobliżu okrągłej wieży, zapewne przez zwodzony most nad fosą. W XV w. zamek ulegał kilkukrotnym przeróbkom i rozbudowie. Największa modernizacja miała miejsce po wojnach husyckich (spalony w 1432r.).



Z okresu gotyckiego zachowały się dwa zabytki wystroju rzeźbiarskiego. Pierwszy to kamienna figura tarczownika i płaskorzeźba herbowa umieszczona na zewnątrz ponad bramą wjazdową na dziedziniec. Druga to herb książąt oleśnickich znajdujący się nad wejściem do okrągłej wieży od strony dziedzińca.



Ostatni oleśnicki Piast, książę Konrad X Biały Młodszy umiera bezpotomnie w 1492r. Księstwo oleśnickie w 1495r. przechodzi w ręce czeskich Podiebradów.



Od 1542r. rządzi nim książę Jan, który rozpoczął przebudowę zamku w stylu renesansowym. W pierwszej fazie, w latach 1542-1556 częściowo przebudowano zamek gotycki. Przemurowano wtedy ostrołukowe, gotyckie otwory okienne na prostokątne, dobudowano wykusz od strony zachodniej, pomieszczenia otrzymały nowy wystrój. Podczas drugiej fazy przebudowy i rozbudowy w latach 1559-1562 powstał na zewnątrz starego zamku okazały pałac, początkowo prywatna rezydencja księcia, a po 1617r. okresowo używały go wdowy książęce. Dzisiaj ta część zespołu zamkowego nazywana jest Pałacem Wdów.



Nad portalem, który zdobi przejazd pod Pałacem Wdów umieszczono kamienną figurę księcia Jana, a po bokach dwie tarcze herbowe księstwa ziębicko - oleśnickiego. Natomiast nad figurą księcia umieszczono tablicę fundacyjną. Wraz z budową pałacu rozpoczęto podwyższanie wieży kilkukondygnacyjną, ośmioboczną nadbudową z widokową galeryjką zabezpieczoną balustradą. Balustradę zdobi osiem kamiennych lwów trzymających tarcze herbowe Podiebradów i księstwa ziębicko - oleśnickiego oraz tarczę z napisem łacińskim informującym, że prace te zakończono w 1561r.



Z okresu renesansowej przebudowy i rozbudowy zamku pochodzi również płaskorzeźba księcia Jana i jego żony Krystyny Szydłowieckiej, która umieszczona jest w parapecie ganku skrzydła zachodniego.



Kolejną rozbudowę i przebudowę zamku podjął bratanek księcia Jana i jego następca, książę Karol II. W latach 1585-1586 powstało skrzydło wschodnie. Obiegające to skrzydło i wieżę krużganki dobudowano w latach 1589-1600. Dekoracyjna brama wschodnia o dwóch otworach - większym dla jezdnych i mniejszym dla pieszych, wzniesiona została w 1603r. Umieszczone na szczycie bramy medaliony z tarczami herbowymi przedstawiają herby księstwa ziębicko - oleśnickiego i dwóch żon księcia Karola II.



W latach 1606-1608 powstało skrzydło południowe. Ostatnie prace książę Karol II przeprowadził w latach 1613-1616 w Pałacu Wdów oraz wybudował nad fosą kryty łącznik z kościołem zamkowym.



Dla upamiętnienia rozbudowy zamku polecił wykonać tarcze herbowe księstwa ziębicko - oleśnickiego i jego dwóch żon, które umieszczone są w parapecie podestu schodów skrzydła wschodniego.



Ostatni książę z Podiebradów - Karol Fryderyk, umiera w 1647r. Jego córka i jedyna spadkobierczyni Elżbieta Maria wychodzi za mąż za księcia Sylwiusza Nimroda Wirtemberga. Zamek przechodzi w ręce rodzin niemieckich.



W okresie panowania książąt wirtemberskich w zamku zaszły niewielkie zmiany. Powiększono okna na drugim piętrze skrzydła wschodniego, odrestaurowano krużganki, część pomieszczeń odnowiono w modnym wówczas stylu barokowym.



O panowaniu książąt wirtemberskich przypomina płaskorzeźba z tarczą herbową, ufundowana przez księcia Sylwiusza Nimroda. Jest ona umieszczona na murze skrzydła północnego od strony dziedzińca.



Ostatnim księciem oleśnickim z linii wirtemberskiej był Karol Chrystian Erdman. Pamiątką po nim jest kolumna „Złotych Godów" (najstarszy pomnik w Oleśnicy) ufundowana w 1791r. przez stany mieszczańskie księstwa oleśnickiego z okazji złotych godów księcia i jego żony Marii Zofii Wilhelminy. Kolumnę wykonał Johann Martin Blacha.



Kolejnymi gospodarzami na zamku byli książęta z dynastii brunszwickiej (Welfowie), którzy panowali do 1844r. W tym czasie dostosowano jedynie wnętrza zamku do własnych potrzeb i rozbudowano skrzydło północne dla potrzeb administracji księstwa.



Ostatni książę z dynastii brunszwickiej - Wilhelm zmarł w 1884r. Wtedy to dobra księstwa oleśnickiego podzielono. Lenno oleśnickie stało się lennem tronowym monarchii pruskiej, a zamek został rezydencją następcy tronu państwa pruskiego (dynastia Hohenzollernów).



Ostatnie prace, które ukształtowały zamek na wiele lat przeprowadzono w latach 1891-1906. Założono wtedy oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie. Powiększono okna i podniesiono sufit w Sali Rycerskiej. Wykonano nowy hełm na wieży, wzorowany na barokowym hełmie kościoła Świętej Trójcy w Oleśnicy. Bramę wjazdową na dziedziniec zamku przesunięto na środek skrzydła północnego.



Po 1918r. w zamku zamieszkała czasowo księżniczka Cecylia, żona następcy tronu Fryderyka Wilhelma. W okresie rządów faszystowskich w Niemczech mieściła się w zamku szkoła SS i archiwum fabryki samolotów „Heinkel". Na przełomie 1944/1945r. w związku ze zbliżającym się frontem zamek prawie opustoszał. Wywieziono część wyposażenia, opuścili go właściciele, pozostała tylko część służby.



Po wyzwoleniu Oleśnicy, do połowy 1946r. w zamku stacjonował oddział wojsk radzieckich. Po opuszczeniu przez jednostki radzieckie, ogołocony z mebli, wystroju i zbiorów - zamek przez kilka miesięcy pozostawał nie zagospodarowany. Później w zamku swoją siedzibę miały: oleśnicka Komenda Hufca ZHP (1946-1950 i 1957-1968), Technikum Budowlano - Drogowe (1950-1953), filia Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu (1971-1993), Centralna Szkoła Instruktorów ZHP (1975-1992).



Od 1994r. w zamku ma swoją siedzibę Centrum Kształcenia i Wychowania OHP.



Info za