Najstarszy zachowany w całości zabytek murowanej architektury sakralnej nie tylko w gminie Gnojnik, ale również w całej wschodniej części Małopolski. Zbudowany został w 1380 roku z fundacji ówczesnego właściciela Gnojnika Marka Żegoty, kanonika krakowskiego i kustosza kolegiaty sandomierskiej. Konsekracji świątyni dokonał biskup Jan Radlica w 1382 roku.

Jest to kościół inkastelizowany, czyli zbudowany tak, by mógł spełniać także funkcje obronne, stąd takie cechy architektoniczne kościoła w Gnojniku jak: sięgające dwóch metrów grubości ściany, potężne szkarpy podpierające mury, rząd wąskich otworów strzelniczych umieszczonych w strefie strychowej oraz w zachodniej wieży.

W latach 1585 – 1617 świątynia zajęta była przez arian (pełniła m.in. funkcję spichlerza zbożowego). Po odzyskaniu kościoła w 1633 roku został on – dzięki staraniom Kaspra Wielopolskiego, kasztelana wojnickiego i podkomorzego krakowskiego – odrestaurowany. Przywrócono również proboszcza. Wtedy m.in. powstało zachodnie wejście z kamiennym portalem, zastąpiono gotyckie okna obecnymi o półkolistych łukach, a także wybito w zewnętrznej stronie ścian wnęki na obrazy stacji Drogi Krzyżowej zamykane drewnianymi drzwiczkami. W latach 1900-1918 przeprowadzono kolejny remont generalny, który zadecydował o współczesnym wizerunku kościoła w Gnojniku, łączącego styl barokowy i neogotycki.

Kościół jest budowlą jednonawową, z węższym trójbocznie zamkniętym prezbiterium, przy którym od północy znajduje się niewielka zakrystia (dobudowana w 1963 roku), od zachodu kwadratowa wieża, natomiast od południa kruchta. W prezbiterium widnieje gotyckie sklepienie krzyżowo-żebrowe. W pozostałych częściach kościoła znajdują się stropy płaskie. Na piętrze wieży umieszczono pomieszczenie chóru organowego, otwarte arkadą do nawy. W ścianie prezbiterium na uwagę zasługuje gotyckie tabernakulum kamienne z XIV wieku oraz znajdujący się po zewnętrznej stronie Ogrójec z kamienną figurą klęczącego Chrystusa ufundowany przez Edwarda Homolacsa w 1880 roku.

We wnętrzu kościoła dominują elementy barokowe z końca XVIII wieku, w większej części ufundowane przez Kazimierza R. Petryczyna w 1776 roku. Mowa tu przede wszystkim o trzech ołtarzach: ołtarz główny rokokowy z II poł. XVIII wieku – w nim obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z XIX wieku oraz w zwieńczeniu obraz św. Marcina z przełomu XIX i XX wieku; dwa ołtarze boczne rokokowe z II poł. XVIII wieku – w nich obrazy Matki Boskiej z Dzieciątkiem, Chrystusa Ubiczowanego i św. Józefa. Wystroju dopełniają: barokowa chrzcielnica z przełomu XVII i XVIII wieku, rokokowa ambona z II połowy XVIII wieku, dwa barokowe konfesjonały, organy zakupione w 1854 r. oraz późnobarokowy krucyfiks.
Kościołowi w Gnojniku towarzyszą okazałe lipy oraz sędziwy dąb, a także oddalona o 600m na północny zachód plebania. Jej budowa rozpoczęła się w 1773 roku z polecenia ówczesnego dziedzica większej części Gnojnika, Kazimierza R. Petryczyna. Nowa plebania była murowana, nakryta czterospadowym gontowym dachem. W kolejnych latach budynek przechodził liczne renowacje, z których największą przeprowadził ks. Franciszek Jaglarz, proboszcz gnojnicki, przy finansowym wsparciu Edwarda Homolacsa. Plebania nabrała wówczas kształtu niewielkiego ziemiańskiego dworku, z dobudowanymi budynkami dla domowników oraz spichlerzem.
źródło :