Kościół św. Barbary

Bytomska parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny obejmowała na początku XX wieku tak wielki obszar i tak dużą liczbę ludności, że pochodzący jeszcze ze średniowiecza kościół, niewiele tylko powiększony w połowie XIX wieku za czasów ks. proboszcza Józefa Szafranka przestał wystarczać na potrzeby wiernych.



Do parafii Wniebowzięcia NMP należała cała północna część miasta, zabudowywana od 1905 roku po wykupieniu przez magistrat obszaru dawnego Pola Paniowskiego (Paniower Feld) leżącego między obecnymi ulicami Piekarską i linią tworzoną przez obecne ulice Korfantego i Gwarecką. Zaludnienie tej części miasta wzrosło gwałtownie po 1922 roku.

Ze wschodniego Górnego Śląska, który musiał zostać oddany Polsce w wyniku decyzji mocarstw sprzymierzonych po plebiscycie i powstaniach napłynęły do Bytomia rzesze uchodźców, którzy nie chcieli mieszkać w granicach nowego państwa polskiego.

Dnia 30 kwietnia 1926 roku Zarząd Kościelny parafii NMP podjął na swoim posiedzeniu uchwałę o rozbudowie kościoła parafialnego lub też alternatywnie budowie nowego kościoła w północnej dzielnicy miasta. Jego patronką miała być św. Barbara. Wezwanie to pochodziło od kościoła św. Barbary w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). W parafii dominowali wówczas uchodźcy właśnie z Królewskiej Huty i wezwanie kościoła miało im przypominać rodzinne miasto. Ponadto św. Barbara była patronką górników, którzy wówczas byli najliczniejszą grupą zawodową na tym terenie.

Kwotę 300 000 marek uzyskano ze związku gmin kościelnych Bytomia (specjalna organizacja pozyskująca środki ze wszystkich bytomskich parafii w celu budowy nowych świątyń), a 58 000 marek ze zbiórek i datków. Dotacja państwowa na budowę (Reichsbeihilfe) wyniosła 180 000 marek, a darowizna kardynała Bertrama 25 000 marek. Ponadto 34 640 marek uzyskano z tzw. funduszu wolnych kuksów (część zysków górnictwa przeznaczana na cele publiczne). Magistrat Bytomia dał kwotę 115 390 marek jako różnicę za zamianę działki budowlanej.

Projekt świątyni pochodził z grudnia 1927 roku (wstępne szkice gotowe były już w styczniu tego roku i zostały wtedy zaakceptowane przez parafię); wykonany został przez jednego z bardziej doświadczonych architektów w Niemczech. Był to Arthur Kickton z Poczdamu, emerytowany już projektant, przez długie lata pozostający w służbie państwowej. Znany był on z wielu swoich dzieł, z których na Śląsku najwybitniejszym był nie istniejący dziś ewangelicki kościół św. Pawła (Pauluskirche) we Wrocławiu.

Całość budowli utrzymana jest w stylu umiarkowanego modernizmu z licznymi elementami neoromańskimi, poza nielicznymi szczegółami brak tu nawiązań do panującego wówczas ekspresjonizmu. Cały kościół został zaplanowany jako dwukondygnacyjny i usytuowany na skarpie terenu powstałej poprzez wybieranie gliny do wyrobu cegieł. Fundamenty świątyni wykonano w formie ław żelbetowych, dodając izolację z warstwy asfaltu. Ściany dolnej kondygnacji (krypty) wykonano z betonu, przykrywając jej pomieszczenia żelbetowym stropem grzybkowym, sklepienie prezbiterium krypty wykonano z pustaków i żelbetu.

Konstrukcja całego budynku została pomyślana jako szkielet żelbetowy. Nawa główna wykonana została z filarów żelbetowych zwieńczonych również żelbetowym wieńcem obiegającym nawę dookoła. Ściany przyziemia między filarami są wymurowane z cegły na zaprawie cementowej i wapiennej. Kolebkowe sklepienie nad nawą główną wykonano z drewna aby zbyt wielki ciężar nie spoczywał na filarach nawy. Nawy boczne otrzymały płaskie stropy murowane z pustaków systemu Ackermann.

Kopuła prezbiterium jest żelbetowa na również żelbetowym tamburze (podstawie), w tej konstrukcji wykonano również okna prezbiterium, obejście prezbiterium otrzymało też żelbetowe sklepienie. Konstrukcja chóru muzycznego spoczywa na filarach z ciosanego granitu, wykonana jest jako sklepienie krzyżowe.

Wieże wzniesiono na fundamencie w formie płyty żelbetowej, na którym ustawiono żelbetową konstrukcję ramową wypełnioną ścianami murowanymi z cegły na zaprawie cementowej.

Prace budowlane rozpoczęto 2 października 1928 roku od wykopów pod fundamenty. Do sierpnia 1929 roku gotowe były fundamenty, dolna kondygnacja świątyni, boczne nawy ze stropami, wieże do wysokości 8 m oraz ściany głównej nawy (bez stropu). Dnia 24 listopada 1929 roku nastąpiło przykrycie dachu i oddanie obiektu w stanie surowym zamkniętym. Brak było jeszcze wówczas pokrycia kopuły, a wieże sięgały dopiero wysokości kalenicy dachu. W następnych miesiącach kontynuowano prace wykończeniowe wewnątrz świątyni. W ich trakcie dnia 17 lipca 1930 roku zmarł budowniczy kościoła ks. Josef Niestroj. Prace prowadził dalej ks. wikary Maruska, a potem nowy proboszcz parafii NMP ks. Alfred Hrabowsky.

W październiku 1930 roku gotowe były prawie wszystkie tynki, pokryte dachy, niemal ukończone wieże, wstawione wszystkie okna. Uroczystej konsekracji kościoła dokonał dopiero 10 maja 1931 roku Adolf kardynał Bertram, książę arcybiskup wrocławski.

Kościół ma dwie kondygnacje - górną używaną na co dzień oraz dolną służącą głównie w czasie niektórych świąt na pomieszczenie Grobu Pańskiego, a poza tym na spotkania różnych organizacji religijnych. Świątynia nie jest orientowana, zwieńczone kopułą prezbiterium skierowane jest na zachód, a od wschodu wieńczą budowlę dwie wieże o wysokości 45 m. Od południowego zachodu znajduje się zadaszona altana, ozdobiona symbolami czterech ewangelistów przy kolumnach wykonanymi w piaskowcu, dziełami bytomskiego rzeźbiarza Heinricha Bussmanna.

Świątynia wewnątrz ma układ bazyliki o trzech nawach, z czego dwie boczne są niższe. Nawa główna doświetlona jest oknami przeprutymi w bocznych ścianach. Od strony wschodniej znajduje się chór muzyczny wsparty na granitowych filarach. Identyczne zastosowano przy prezbiterium. Wokół prezbiterium prowadzi obejście. Przy prezbiterium znajduje się zakrystia oraz dawne baptysterium (obecnie zakrystia dla ministrantów).

Pierwotna polichromia utrzymana była w barwach błękitno-szafirowych (sklepienie) i jasnożółtych (ściany). Autorem jej był śląski artysta, malarz akademicki Karl Platzek mieszkający w Kluczborku. W latach 1956/1957 na bocznych ścianach umieszczono wizerunki świętych oraz dwunastu apostołów, siedmiu Sakramentów świętych i symboli czterech rzeczy ostatecznych - autorstwa artystów Stanisławy Boczarowskiej i Witolda Fedorskiego.

Niestety pierwotna polichromia nie dotrwała do naszych czasów. Najpierw w latach pięćdziesiątych swoiście „spolonizowano" ją dodając wizerunki świętych polskich, w 1981 roku zaś całkowicie zamalowano, tworząc nową, istniejącą do dziś, autorstwa Witolda Pałki. Podczas II wojny światowej na ścianach kościoła wykonano mozaiki na łuku tęczowym przedstawiające postacie górników, robotników, żołnierzy i chorych adorujących św. Barbarę, której postać miała być umieszczona pod sklepieniem. Umieszczone pod nimi niemieckie napisy zostały po wojnie usunięte. Na bocznych ścianach łuku znajdują się symbole ze Starego i Nowego Testamentu. Autorem wszystkich mozaik jest Anton Figel z Monachium według projektu Theodora Ehla z Bytomia.

W prezbiterium kościoła umieszczono pierwotnie witraże znanej wytwórni Franza Mayera (Franz Mayer'sche Hofkunstanstalt) z Monachium, przedstawiające symbole Trójcy Św. i różne ornamenty. Były one utrzymane w ciemnych tonacjach, a stylowo dostosowane do architektury kościoła. Niestety podczas remontu kościoła św. Barbary na początku lat osiemdziesiątych część z nich (uszkodzonych w wyniku szkód górniczych) usunięto, zastępując nowymi jaśniejszymi utrzymanymi w nie pasującym do architektury świątyni stylu i kolorystyce, autorstwa firmy Tomasza Cubera z Głogówka. Zachowały się natomiast do dziś wszystkie witraże w nawach, pochodzące z firmy Carl Busch w Berlinie-Südende.

Ołtarz główny powstał z fundacji kardynała Bertrama, który ofiarował na ten cel 20 000 marek. Wykonał go w drewnie Georg Schreiner z Monachium. Ołtarze boczne Najświętszego Serca Pana Jezusa (1938 r.) i Św. Rodziny (1940 r.) są dziełem bytomskiego warsztatu stolarskiego Franz Gellert's Erben. Nastawy ołtarzowe w formie tryptyków wykonał Anton Figel z Monachium. W 1957 roku poświęcono nowy ołtarz boczny Matki Boskiej Fatimskiej naprzeciw ambony. Figurę na nim stojącą wykonał Franciszek Masorz z Rybnika.

Pod chórem muzycznym znajdują się drewniane figury św. Antoniego z Dzieciątkiem Jezus oraz Matki Boskiej Bolesnej autorstwa twórcy ołtarza głównego Georga Schreinera z Monachium. On też wykonał płaskorzeźby św. Judy Tadeusza i św. Teresy od Dzieciątka Jezus umieszczone naprzeciwko na filarach (można na nich dostrzec zatarte napisy w języku niemieckim).

Zdecydowanie najwybitniejszym dziełem sztuki w kościele jest Droga Krzyżowa autorstwa Antona Figla z Monachium, pochodząca z 1935 roku. Wykonano ją metodą mozaiki z płytek koloru złota i srebra oraz kolorowego szkła. Również stacje miały niemieckie podpisy, które po wojnie zasłonięto.

W 1932 roku świątynia otrzymała pięć dzwonów. Dzwony nosiły imiona: św. Barbary, Najświętszej Maryi Panny, Trójcy Świętej, św. Jacka oraz św. Józefa. Wykonała je firma Otto Hemelingen z Bremy przez swą filię we Wrocławiu. Poświęcono je dnia 6 marca 1932 roku. Niestety podczas wojny 25 marca 1942 roku cztery dzwony zostały zabrane przez władze państwowe na cele wojenne, jako wykonane z metali kolorowych. Do dziś pozostał tylko jeden najmniejszy dzwon św. Józefa.

Początkowo w kościele były od 1931 roku tylko prowizoryczne organy firmy Berschdorf. Po długich staraniach oraz uzyskaniu w 1939 roku zgody kardynała Bertrama na sprawienie instrumentu wielkich rozmiarów, w 1941 roku kościół otrzymał duże wspaniałe organy wykonane również przez firmę Carl Berschdorf z Nysy, jednego z najlepszych producentów tej branży na Śląsku. Instrument ma cztery manuały (klawiatury) i pedał, licząc łącznie 65 głosów. Poświęcono go dnia 20 kwietnia 1941 roku.

Dopiero w 1933 roku postanowiono przystąpić do budowy plebanii. Z powodu trudności finansowych prace się przeciągały, tak że dopiero jesienią 1937 roku obiekt został ukończony. Plebanię zaprojektował bytomski architekt Theodor Ehl, który pełnił również przedtem funkcję kierownika budowy kościoła.

Dnia 10 maja 1931 roku (dekretem z 28 kwietnia tego roku) powołano przy kościele św. Barbary kurację (stały wikariat). Terytorium kuracji wydzielono z dotychczasowych parafii Wniebowzięcia NMP i Św. Trójcy. Kuracja została przekształcona w samodzielną parafię dekretem biskupa wrocławskiego kardynała Bertrama wydanym 28 kwietnia 1932 roku z mocą obowiązującą od 1 sierpnia 1932 roku. Pierwszym proboszczem nowej parafii św. Barbary został ks. Wilhelm Porwoll. Następcą ks. Porwolla został w 1954 r. ks. Edward Studziński, pochodzący z kresów wschodnich Polski. Po nim przez wiele lat proboszczem był ks. Hubert Kowol. Obecnie jest nim ks. Eugeniusz Gogoliński.

Przemysław Nadolski