Pałac Błękitny (Pałac Zamoyskich) – klasycystyczny, zabytkowy pałac położony przy ul. Senatorskiej 37, niedaleko skrzyżowania z Marszałkowską.
Pierwszym budynkiem, jaki powstał w tej miejscu był wzniesiony na przełomie XVII i XVIII wieku pałac biskupa chełmińskiego i warmińskiego Teodora Potockiego, który w 1726 roku został zakupiony przez króla Augusta II dla swojej córki, Anny Orzelskiej. Pałac przebudowano wówczas w stylu rokokowym według projektu trzech saskich architektów: Daniela Joachima Jaucha, Jana Zygmunta Deybla oraz Karola Fryderyka Pöppelmanna. Na życzenie panny Orzelskiej dach został pomalowany na niebiesko, od czego wzięła się potoczna nazwa obiektu – Pałac Błękitny.

W 1730 roku pałac przejęli Izabela i Kazimierz Czartoryscy, z których inicjatywy w pałacu przeprowadzono kilka przebudów w latach 1766-1768 (według projektu Jakuba Fontany) oraz 1770-1781 (według projektu Efraima Szregera). W styczniu 1780 roku, podczas balu w pałacu wybuchł pożar, podczas którego poważnie poparzona została córka Czartoryskich, Teresa, która wkrótce zmarła. Być może pamiętając o tych wydarzeniach Czartoryscy pozbyli się pałacu w 1811 roku, który wszedł wówczas w posiadania Stanisława Zamoyskiego, ożenionego z córką Czartoryskich, Zofią.

Z inicjatywy nowych właścicieli pałac został przebudowany około 1815 roku w stylu klasycystycznym z powściągliwym neorenesansowym detalem według projektu Fryderyka Alberta Lessla z dekoracją rzeźbiarską Pawła Malińskiego – datę powstania sugeruje umieszczony na fasadzie napis Roku Przywrócenia Królestwa (w domyśle Królestwa Polskiego w 1815 roku). Obok w latach 1816-1817 powstał także budynek biblioteki, również zaprojektowany przez Fryderyka Alberta Lessla. Ponadto w latach 1833-1835 do pałacu dobudowano klasycystyczną oficynę, zaprojektowaną przez Józefa Benedykta Schmidtnera. Gmach biblioteki przebudowano w latach 1866-1868 według projektu Juliana Ankiewicza, w latach 80. XIX wieku mieściła się tutaj Biblioteka Ordynacji Krasińskich, w której do 1904 roku pracował Stefan Żeromski.
Pałac został częściowo zniszczony podczas II wojny światowej, jego zniszczenia oceniono na około 65%. Pałac został odbudowany w latach 1948-1950 według projektu Zasława Malickiego i Brunona Zborowskiego, a w budynku umieszczono biura Miejskich Zakładów Komunikacyjnych, które potem przekształciły się w Zarząd Transportu Miejskiego – w dawnej bibliotece mieścił punkt obsługi klienta. W 2000 roku pałac został odzyskany przez biznesmena, który odkupił roszczenia od spadkobierców dawnych właścicieli, więc w lutym 2011 roku ZTM opuścił budynek i przeniósł się do nowej siedziby na Żelaznej 61 – w lutym 2012 roku dawni właściciele odzyskali także dawny ogród pałacowy, włączony w skład Ogrodu Saskiego, gdzie zrealizują niewielkie obiekty gastronomiczne – cukiernię i kawiarnię. W międzyczasie budynek przeszedł w ręce spółki Theta Investments, zapowiadającej jego remont, póki co w maju 2013 przed pałacem od strony pl. Bankowego umieszczono ogromny stelaż na reklamy, umieszczony jednak niezgodnie z projektem. Żadne prace remontowe ponadto dotychczas się nie rozpoczęły.

Położenie
Ulica łączy plac Zamkowy z placem Bankowym.

Był to jeden z najstarszych traktów biegnących od miasta Starej Warszawy w kierunku południowo-zachodnim do Krakowa; zaczynał się od bramy Krakowskiej. W XV w. został zabudowany pomiędzy bramą Krakowską i ul.Miodową drewnianymi domami mieszczan; na początku XVI w. oprócz domów budowano browary i słodownie. Po obu stronach ulicy rozciągały się ogrody, nazywano ją wówczas Kozią, od gruntów należących do mieszczanina Kozła. Ok. połowy XVI w. pojawiają się pierwsze dwory szlachty i duchownych, od których ulica otrzymała w XVII w. nazwę Senatorska, m. in. libertowany (tzn. zwolniony od dawania kwatery dostojnikom) w 1564 dwór Jędrzeja Leszczyńskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego (późn. nr 472) i dwór usytuowany przy Podwalu, Senatorskiej i Miodowej, dar Anny Jagiellonki dla kanclerza Lwa Sapiehy. W 1593 biskup Wojciech Baranowski rozpoczął budowę pałacu, który od 1613 stał się siedzibą prymasów. Pałac otoczony murem miał w pobliżu domy dla prałatów, służby i mieszczan podlegających władzy prymasa. Usypany w 1621 wał objął całą ulicę, ale u jej wylotu nie zostawił wjazdu. Reformaci otrzymali od Zygmunta III obszerny grunt przy Senatorskiej zwany "Na Piasku" albo "Obóz królewski", na którym wznieśli w latach 1623-1634 drewniany kościół i klasztor. Część ulicy, przy której stał kościół, nazwano Reformacką. W połowie XVII w. przy Senatorskiej stało już 11 dworów magnackich, przeważnie drewnianych, z obszernymi dziedzińcami i zabudowaniami gospodarczymi. Zabudowa Senatorskiej została zniszczona w latach "potopu szwedzkiego" 1655-1657. W latach 1671-1676 wystawiono murowany barokowy kościół Reformatów. W latach 1692-1695 na miejscu dzisiejszego pl.Teatralnego wzniesiono staraniem królowej Marii Kazimiery Sobieskiej obszerny gmach z licznymi sklepami, kaplicą, zajazdem i wielkim dziedzińcem. Gmach ten, projektowany przez arch. Tylmana z Gameren, nazwano Marywilem. W 1744 Marywil przeszedł na własność kanoniczek, które w jednym skrzydle gmachu urządziły dla siebie klasztor. Ok. 1722 po drugiej stronie Senatorskiej, naprzeciw Marywilu, wzniesiono niewielki, barokowy kościół i klasztor Jezuitów. Na miejscu zniszczonych dworów wybudowano pałace. W 1714 na miejscu dworu Kazanowskich (późn. nr 40) marszałek Wandalin Mniszech wzniósł pałac z ozdobną bramą, przed nim wystawił w 1731 zachowaną do dziś figurę św. Jana Nepomucena. Usytuowany naprzeciw siedziby Mniszchów pałac Potockich został przebudowany w 1726 przez Augusta II dla Anusi Orzelskiej i otrzymał nazwę Błękitnego. W 1725 wystawiono pałac Ludwiki Marii Bielińskiej (późn. nr 14), przebudowany w 1785 przez arch. Dominika Merliniego dla Jabłonowskich. Obok stanął po jednej stronie pałac Flemingów, a po drugiej niewielki pałac należący później do bankiera Piotra Blanka. Usytuowany obok Marywilu pałac Pociejów został w 1785 przebudowany na targowisko, gdzie handlem starzyzną zajmowali się głównie Żydzi. W tym czasie Senatorska i sąsiadujące ulice stały się głównym skupieniem ludności żydowskiej w Warszawie, zamieszkałej również i w Marywilu oraz na Gołubskiem, obszernej posesji przy rogu Senatorskiej (nr 22) i Bielańskiej. W latach 1777-1786 rozbudowany został pałac Prymasowski (arch. E. Schroeger, a późn. S. B. Zug), a naprzeciw niego kanclerz Jacek Małachowski wybudował w 1788 niewielki pałac (pod nr 8, arch. S. B. Zug). W końcu XVIII w. przy Senatorskiej było 9 pałaców, 9 kamienic i 6 domów, a ogólna liczba zamieszkałej tu ludności dochodziła do 2900, w tym przeszło połowa Żydów. Już w końcu XVIII w. zaczęto niektóre pałace przy Senatorskiej przebudowywać na kamienice, jak np. pałac Flemingów na kamienicę ze sklepami kupca Klemensa Berneaux. W latach 1812-1815 przebudowano pałac Błękitny dla Zamoyskich (arch. F. A. Lessel), a w pałacu Prymasowskim umieszczono Komisję Rządową Wojny. W 1808 zlikwidowano targowisko Pociejów, urządzając na jego miejscu plac. W 1817 pałac Jabłonowskich przebudowano na ratusz. W 1819 w przebudowanym w stylu klasycystycznym kościele i klasztorze św. Andrzeja (arch. P. Aigner) umieszczono kanoniczki, przeniesione z rozbudowanego jednocześnie przez tegoż architekta Marywilu. W 1821 przy rogu Senatorskiej i Wierzbowej wzniesiono kamienicę Petyskusa (arch. P. Aigner). W 1825 rozebrano Marywil tworząc na jego miejscu plac i wznosząc w latach 1825-1832 gmach Teatru Wielkiego (arch. A. Corazzi). W 1827 przy rogu Bielańskiej i Senatorskiej (nr 22) wybudowano okazałą kamienicę, ozdobioną portykiem kolumnowym (arch. A. Corazzi). W 1829 przebudowano pałac Mniszcha na Resursę Kupiecką (arch. A. Schuch). W ten sposób architektura Senatorskiej została w znacznej mierze zmieniona w czasach Królestwa Kongresowego, a liczba kamienic przy tej ulicy wzrosła do ok. 20. W 1863 spłonął ratusz podpalony przez powstańców; odbudowano go w latach 1864-1869. W 1873 istniał na Senatorskiej bruk żelazny, w latach 1893-1896 wybrukowano Senatorską kostką porfirową. Na przełomie XIX i XX w. przy Senatorskiej wybudowano parę kamienic o fasadach secesyjnych (m. in. Pod nr 6). W 1909 na terenie należącym ongiś do reformatów usytuowano galerię Maksymiliana Luksemburga (pod nr 29, arch. C. Przybylski) stanowiącą przejście do Niecałej. W latach 1919-1929 w galerii w podziemiu mieścił się słynny teatrzyk "Qui Pro Quo", a w latach trzydziestych -Teatr Kameralny Karola Adwentowicza. W 20-leciu międzywojennym pałac Prymasowski odrestaurowano na siedzibę Ministerstwa Rolnictwa. W 1943 - 12 VIII - na rogu Senatorskiej i Miodowej dywersyjne oddziały AK dokonały udanego zamachu zbrojnego na transport pieniędzy okupacyjnego Banku Emisyjnego, tzw. akcja "Góral". W 1944 - 4 VIII - w szpitalu Maltańskim, który mieścił się od września 1939 w dawnym pałacu Mniszchów Niemcy wymordowali rannych i personel szpitala. Na Senatorskiej miały miejsce w czasie okupacji liczne egzekucje, m. in. na terenie domów nr nr 6, 29/31, 33, 42 (znajdują się tam dziś tablice pamiątkowe). W 1944 zabudowa ulicy została prawie całkowicie zniszczona. Powojenna odbudowa 1948-1961 objęła kamienice od pl. Zamkowego do Miodowej po stronie nieparzystej, pałac Prymasowski po stronie parzystej, domy między Miodową i Daniłowiczowską, kościół św. Antoniego oraz pałace: Blanka, Zamoyskich i Mniszchów. Zrezygnowano z odbudowy ratusza, kościoła Kanoniczek i kamienicy corazziańskiej przy zbiegu Senatorskiej i Bielańskiej oraz galerii Luksemburga, rozbierając pozostałe mury tych budowli. Pomiędzy Bielańską i pl. Dzierżyńskiego (obecnie pl.Bankowym) wybudowano domy mieszkalne o nowej i obcej dla dawnej zabudowy ulicy architekturze. Miejsce dawnego ratusza zajął pomnik Bohaterów Warszawy 1939-1945, zwany "Nike", a w pobliżu Bielańskiej wzniesiono nowe osiedle mieszkaniowe wieżowców "Plac Teatralny".
źródło: "Ulice i place Warszawy" - Eugeniusz Szwankowski, Wydawnictwo Naukowe PWN SA
W 1994r. przeniesiono pomnik Bohaterów Warszawy w pobliże trasy W-Z i rozpoczęto rekonstrukcję dawnej pierzei ulicy Senatorskiej z pałacem Jabłonowskich. Po odbudowie, pałac stał się siedzibą banku. Odbudowano także, rozebrany w 1954 roku, stojący tuż obok pałacu, kościół św Andrzeja.

Źródło: