Westerplatte – półwysep w Gdańsku, przy ujściu Martwej Wisły. W latach 1926-39 na terenie półwyspu funkcjonowała Wojskowa Składnica Tranzytowa, której obrona we wrześniu 1939 stała się jednym z najbardziej znanych symboli polskiego oporu przeciw hitlerowcom.



Historia

W maju 1734 wylądował tu 2,5 tysięczny francuski korpus interwencyjny hrabiego Ludwika de Plélo (który sam tam zginął) próbujący przełamać oblężenie Gdańska przez Rosjan w czasie wojny o sukcesję polską.



14 marca 1924 roku Rada Ligi Narodów przyznała Polsce teren na półwyspie Westerplatte, u ujścia kanału portowego do morza, naprzeciw przedmieścia Nowy Port. 31 października 1925 roku obszar na terenie Wolnego Miasta Gdańska na półwyspie Westerplatte został oficjalnie przekazany w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie Polsce.



7 grudnia 1925 roku Liga Narodów przyznała Polsce prawo do utrzymania straży wojskowej na Westerplatte i już dnia 18 stycznia 1926 roku o godz. 14.00 przybył na trałowcu ORP Mewa pierwszy oddział i rozpoczął pełnienie służby wartowniczej. W latach 1926-39 na terenie półwyspu funkcjonowała Wojskowa Składnica Tranzytowa.



25 sierpnia 1939 roku przybył do Gdańska z rzekomo kurtuazyjną wizytą niemiecki pancernik szkoleniowy Schleswig-Holstein (w rzeczywistości dobrze uzbrojony okręt przygotowany do ataku na Westerplatte). W dniach 1-7 września 1939 miała miejsce obrona półwyspu przez Polaków pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego (od 2 do 7 września dowodził zastępca kpt. Franciszek Dąbrowski). W trakcie tych walk jedynie źródła niemieckie podają o ataku żywych torped na stanowiska ostrzeliwujące Westerplatte z Nowego Portu, garnizon walczył samotnie i w okrążeniu wobec przeważających sił wroga. Po kapitulacji już 10 października 1939 roku hitlerowcy przewieźli na Westerplatte polskich więźniów w celu uporządkowania terenu po walkach.



W marcu 1940 formalnie utworzono na Westerplatte podobóz (Abteilung Aussenstelle) obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Jego komendantami byli: SS-Hauptsturmführer Franz Christoffel, SS-Untersturmführer Paul Ehle i SS-Untersturmführer Kurt Mathesius. W maju 1941 zakończono prace rozbiórkowe na Westerplatte (rozebranie koszar) przez ostatnią grupę więźniów i rozwiązano obóz.



Po wojnie jesienią 1946 rozpoczęto rozminowywania terenu półwyspu. W tymże roku na miejscu Wartowni nr 5 ustawiono krzyż i tablicę z nazwiskami poległych tworząc symboliczny cmentarz poległych.



2 lipca 1962 roku krzyż usunięto i postawiono na jego miejscu czołg T-34 z 1945.

W kolejnych latach poszerzano tor wodny w Kanale Portowym kosztem półwyspu. Z urobku ziemnego uformowano wysoki kopiec, na którym powstał Pomnik Obrońców Wybrzeża, odsłonięty 9 października 1966 roku. Ma on 25 metrów wysokości (nie licząc podstawy, którą jest 20-metrowy kopiec). Pomnik ten swoim kształtem przypomina wyszczerbiony bagnet wbity w ziemię.

W związku z rozbudową portu komunistyczne władze planowały wysadzenie w powietrze dawnej Wartowni nr 1, by przeprowadzić w jej miejscu tor kolejowy. Dzięki zaangażowaniu miłośników historii i zabytków, w 1967 zrealizowano operację przesunięcia ważącego ok. 500 ton zabytku o 78 m w głąb półwyspu, dzięki czemu zachował się on do dziś.



12 czerwca 1987 roku pod Pomnikiem Obrońców Wybrzeża papież Jan Paweł II spotkał się z 38 westerplatczykami i z młodzieżą.

Źródło:

Licencja: CC-BY-SA 3.0 /p>

Jednym z postulatów strajkujących w sierpniu 1980 r. portowców gdańskich a także pracowników NBP o/Gdańsk, było nadanie właściwego charakteru cmentarzykowi na Westerplatte oraz przywrócenie usuniętego w 1963 r. krzyża.
Krzyż ten umieszczony został wraz z mogiłami na terenie zniszczonej w wyniku bombardowań Wartowni nr 5 w 1945 r. i był ufundowany z zbiórek społecznych a nad całością czuwał jeden z bohaterów obrony, kpt Franciszek Dąbrowski.
Kiedy w 1962 r. kpt Dąbrowski zmarł, władze postanowiły zmienić dotychczasową rolę i rozumienie Westerplatte.
Jako że rozważano ówcześnie przyjazd do Polski sekretarza generalnego KC KPZR a więc faktycznego wodza wszystkich tzw. "demoludów", jednym z pomysłów wobec ewentualnego pobytu "gościa", było nadanie temu miejscu rangi upamiętniającej bohaterstwo Armii Czerwonej. Miała to być klamra spinająca miejsce rozpoczęcia wojny i bliskiego jej końca. Elementem tym miał być czołg, sowiecki czołg, który miał stanąć nad dotychczasowymi mogiłami ale przeszkadzał w tym zamiarze tkwiący tam krzyż. Postanowiono go zatem usunąć, wywieźć i zniszczyć. Chruszczowa obalił Breżniew, wizyty nie było ale krzyż zniknął a cmentarzyk obrońców został przyćmiony przez czołg.
Krzyż na szczęście nie został zniszczony i w tajemnicy został zakopany na cmentarzu w Nowym Porcie, mimo iz pracownicy go demontujący, dostali nakaz bezwzględnego wywozu go na wysypisko śmieci.
W ten sposób przeleżał w ziemi 18 lat.
Po sierpniowych strajkach, sprawa mogił i krzyża na Westerplatte nabrała nowego wymiaru. Postulowano powrót krzyża na jego pierwotne miejsce a także przeniesienie czołgu o ok. 70 w kierunku wschodnim by odsłonić mogiły obrońców, rozdzielając obrońców od wyzwolicieli.
Po początkowych rozmowach z lokalnymi władzami wojewódzkimi i miejskimi kolejno w listopadzie 1980 a następnie w marcu 1981, sprawa ze strony decydentów utknęła w martwym punkcie. Dopiero szerokie nagłośnienie sprawy i zaangażowanie wielu organizacji, kościoła, związków zawodowych w końcu maja 1981, doprowadziło do wydania zgody przez Wydział ds Wyznań w dn. 17 sierpnia na postawienie krzyża na Westerplatte. Oczywiście decyzja ta spotkała się z wyjątkowo wrogim nastawieniem w reżimowej prasie a prym wiódł tutaj kmdr por. Franciszek Czerski, z paszkwilanckim artykułem w "Żołnierzu Wolności" z dn. 21 sierpnia 1981. Uruchomiono całą armię klakierów, nagłośniono media ale mało kto wierzył w "uczciwość" ekspresowych "strażników pamięci" i decyzji nie cofnięto. Ciekawostką jest fakt iż ten właśnie nt "ŻW" w ogóle na Wybrzeże nie trafił do kiosków. Doskonale zdawano sobie sprawę iż nikt w te brednie, tu na miejscu nie uwierzy.
Przenosiny krzyża rozpoczęto 27 sierpnia 1981 r. wobec uroczystość przewidzianych na dzień 30 sierpnia. Jako że władze stały się wybitnie zachowawcze, całość prac związanych z przenosinami krzyża i jego ponownym montażem, wykonywali pracownicy gdańskiego portu. Udało się to wszystko zrobić jednego dnia a szczególnie trudnym był montaż na Westerplatte w asyście pilnujących żołnierzy, czekających tylko na byle pretekst, by móc przerwać akcję ustawiania krzyża. W dn. 30 sierpnia 1981 podczas uroczystości na Westerplatte, krzyż został ponownie poświęcony, wobec 50 tys zgromadzonych tam osób.
I tak jest do dzisiaj.