Stare Miasto – historycznie najstarsza część Lublina. Od 23 lutego 2006 r. także dzielnica administracyjna Lublina, obejmująca również ogródki działkowe \"Podzamcze\" po wschodniej stronie al. Unii Lubelskiej.
Obiekty ]
Brama Krakowska – brama wjazdowa na Stare Miasto, pozostałość murów obronnych z XIV wieku i jeden z najlepiej rozpoznawalnych symboli grodu. Została wystawiona w stylu gotyckim, a w XVIII wieku nadano jej rys barokowy. Codziennie w południe odgrywany był z niej Hejnał Lublina, obecnie sygnał muzyczny miasta odgrywany jest z Nowego Ratusza, znajdującego się vis-à-vis Bramy Krakowskiej.

Brama Grodzka – brama miejska, pozostałość pierwszych murowanych elementów obwarowań grodu, wybudowanych w 1342 roku, po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. Obecny zabytek ma kształt nadany mu w 1785 roku przez nadwornego architekta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Dominika Merliniego, a jej wygląd jest wynikiem remontu z XVIII wieku. Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską, ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem, a dzielnicą żydowską.

Baszta Gotycka – baszta zrekonstruowana w latach 80. XX wieku i będąca, wraz z fragmentem murów obronnych, świadectwem gotyckich obwarowań staromiejskich. Basztę zbudowano w 1341 r. razem z murami obronnymi z kamienia i oblicowano cegłą.

Brama Rybna – XV-wieczna brama zrekonstruowana całkowicie po II wojnie światowej. Należała niegdyś do właścicieli kamienic Rynek 5 i Grodzka 2, z którymi sąsiaduje. Prowadzi do Placu Rybnego, gdzie dawniej odbywał się ożywiony handel.

Wieża Trynitarska – neogotycka wieża-dzwonnica jest najwyższym zabytkowym punktem wysokościowym Lublina. Z platformy widokowej, na wysokości 40 metrów roztacza się rozległa panorama miasta. Nazwa wieży pochodzi od zakonu oo. trynitarzy, którzy przebywali w pojezuickich zabudowaniach klasztornych, znajdujących się w pobliżu wieży. Obecnie w jej wnętrzu mieści się Muzeum Archidiecezjalne. Wchodzi w skład zabudowań kolegium jezuickiego.

Plac Łokietka – centralne miejsce Lublina, łączące Stare Miasto z ulicami: Królewską, Krakowskim Przedmieściem i Lubartowską. Na jego obrzeżu stoi Brama Krakowska i Nowy Ratusz. Plac powstał w 1611 r. po zasypaniu fos i rozplantowaniu wałów obronnych. Na pozyskanym w ten sposób placu utworzyło się dogodne miejsce targowe, na którym handlowano głównie zbożem, stosując ówczesną miarę – korzec; plac nazywano wówczas Korce. Obecna nazwa, nawiązuje do 600-lecia nadania Lublinowi praw miejskich przez króla Władysława Łokietka w 1317 r.

Plac Po Farze – plac w centrum Starego Miasta. W latach 1936-1938 odkopano tu fundamenty kościoła farnego pod wezwaniem św. Michała Archanioła. W 2002 fundamenty odrestaurowano. Obecnie plac Po Farze jest popularnym miejscem koncertów oraz spotkań Lublinian.

Zamek z Kaplicą Zamkową – pierwotnie zbudowany w XII wieku, w XIII wieku dobudowano do niego romański donżon (wieżę mieszkalno-obronną), wielokrotnie przebudowywany, podczas okupacji niemieckiej mieściło się tam więzienie, później na takie same cele Zamek zaadaptowało NKWD, dopiero w połowie lat 50. W XX wieku powstało tu muzeum. Kaplica zamkowa pw. św. Trójcy wybudowana jako fundacja Kazimierza Wielkiego to jeden z najcenniejszych zabytków w Polsce, pokryty rusko-bizantyjskimi freskami z 1418, powstałymi na zamówienie Władysława Jagiełły.

Trybunał Koronny – zbudowany pod koniec XIV wieku służył początkowo jako ratusz, od 1578 mieścił się w nim Trybunał Koronny, najwyższy sąd dla szlachty małopolskiej i ruskiej, w XVIII wieku przebudowany w stylu klasycystycznym przez Dominika Merliniego, obecnie znajduje się tam Urząd Stanu Cywilnego.

Kamienice staromiejskie – kilkadziesiąt barokowych i klasycystycznych kamienic otaczających Rynek było wiele razy przebudowywanych. Nie pozostały tam ślady po gotyckich poprzednikach tych obiektów. W późniejszych latach renesansowy wystrój zniknął, lecz pozostało kilka nienaruszonych obiektów. Podziwiać za to można jeden z najpiękniejszych barokowych rynków w Polsce. Od lat prowadzone są prace konserwatorskie które mają na celu upiększenie tego, centralnego punktu Starego Miasta. Spośród kilkudziesięciu pięknych kamienic wyróżnić można:
Kamienica Klonowica (nr 2) – Jej fasadę zdobią sgraffitowe medaliony z wyobrażeniami znanych osób związanych z Lublinem: Sebastiana Klonowica, Biernata z Lublina, Jana Kochanowskiego zmarłego w Lublinie i Wincentego Pola.
Kamienica Lubomelskich (nr 8) – zachowanym renesansowym portalem oznaczonym datą 1540 i cennymi polichromiami o tematyce świeckiej. Jej fasada ma bardzo specyficzny czerwony odcień. U szczytu budowli znajduje się wmurowana w fasadę attyka renesansowa.
Kamienica Konopniców (nr 12) – Jako jedna z nielicznych zachowała oryginalną fasadę pokrytą świeckimi malowidłami. Posiada przepiękną attykę.
Kamienica Wieniawskich (nr 17) – Mieszkał w niej Tadeusz Wieniawski, ojciec genialnego skrzypka i kompozytora – Henryka, który urodził się tu w 1835 r.
Kamienica, Rynek 7 – Jest to odbudowana po pożarze w XVI wieku. Odbudowana w stylu klasycystycznym.
Kamienica Grodzka 23 – znajduje się na skraju Starego Miasta od strony południowo-zachodniej na pochyłości skarpy tuż poza dawnym murem obronnym przy Bramie Grodzkiej. Powstała w XVII wieku jako budynek drewniany, a w 1784 roku architekt Jana Tobiasza Heinze pobudował kamienicę murowaną. Obecnie w kamienicy mieści się kawiarnia i galeria Bramma Cafe.
Na ulicach Starego Miasta panuje atmosfera sprzed wieluset lat. Do naszych czasów przetrwało dziesiątki, lub setki zabytków w prawie całkowicie niezmienionym kształcie. Spomiędzy ich wszystkich można wymienić takie jak:
Kamienica przy ul. Grodzkiej 11 – powstała na początku XVII w. jako plebania kościoła farnego. Po wyburzeniu fary została przejęta przez Skarb Państwowy w 1870 r. i przekazana gminie żydowskiej jako przytułek dla ubogich.
Dawna mansjonaria (ul. Archidiakońska 9) – pierwotnie była to baszta w murach miejskich, z furtą prowadzącą z zamku do kościoła farnego. Po powołaniu w XVI w. grupy mansjonarzy (duchownych, których zadaniem było stałe rezydowanie przy farze) przebudowano basztę na kamienicę mieszkalną.
Kamienica przy ul. Złotej 4 – Uzyskała swój wygląd poprzez wiele przebudów. Jej fasada składa się z złotych fresków, a kończąca budowlę attyka barokowa została wmurowana w gmach i przepięknie zlewa się z malowidłami. Posiada dwie bramy, z czym wiąże się znana lubelska legenda o starym złotniku i jego młodej żonie
Kamienice przy ul. Grodzkiej 5 i 5a – na parterze kamienic znajduje się Muzeum Aptekarstwa. Kiedyś stanowiły odrębną własność, od XVII w. należały do rodziny lubelskich aptekarzy – Lewickich. Więc zostały połączone jedna klatką schodową.
Kamienica przy ul. Złotej 3 – Od niedawna jest siedzibą Muzeum Literackiego im. J. Czechowicza, będącego filią Muzeum Lubelskiego. Mieszka tam rodzina Riabininów. Budynek świetnie współgra z otaczającymi go barokowymi kamienicami choć sama jest klasycystyczna.\\
Pałac Pawęczkowskich (ul. Rybna 10) – powstał w 1 poł. XIX w. w wyniku przebudowy nieukończonego kościoła trynitarzy, którzy przenieśli się do opuszczonych budynków pojezuickich.
Kościół Bernardynek – obecnie kościół Jezuitów, dawniej Bernardynek. Budowę rozpoczęto w 1636 r. wznosząc jednocześnie klasztor. Trwała ona z przerwami do roku 1658. Do czasu pożaru w 1768 r. nosił cechy renesansu lubelskiego. W 1780 r. zakończono odbudowę nadającą kościołowi styl barokowy. Przekształcono także wnętrze, pokryte w 1899 roku neobarokową polichromią przez Władysława Barwickiego.

Archikatedra – pierwotnie kościół jezuitów, zbudowany w latach 1586-1604, jeden z najstarszych barokowych kościołów poza Włochami, pierwszy rozpoczęty kościół barokowy w Polsce. Projektowany był przez Giovanniego Marię Barnardoniego i Giuseppe Brizio, architektów jezuickich. Po pożarze w 1752 przebudowany na późnobarokowy wg projektu jezuity Franciszka Koźmińskiego, w 1757-8 sklepienia pokryte freskami przez Józefa Mayera. Z wystroju XVII wieku zachował się wielki ołtarz, obrazy Franciszka Lekszyckiego, kompletny wystrój kaplicy Olelkowiczów-Słuckich ze stiukami przypisywanymi Janowi Baptyście Falconiemu oraz nagrobek Marcina Leśniowolskiego. Pozostałe elementy wystroju (malowidła, ołtarze, liczne obrazy, nagrobki) pochodzą z okresu odbudowy po pożarze w 1752 roku. Ponadto w kościele znajduje się gotycka chrzcielnica i epitafium poety Sebastiana Klonowica, przeniesione z rozebranego w XIX wieku kościoła farnego.

Kościół dominikanów pw. św. Stanisława – zbudowany w XIV wieku, obecny kształt zyskał po przebudowie w końcu XVI wieku (po katastrofalnym pożarze w 1575 r.). Wyposażenie w większości z II. połowy XVIII wieku. Przy kościele znajduje się jedenaście kaplic, z których najważniejsze to: kaplica Firlejów (ze sklepieniem w tzw. typie lubelskim) oraz symetrycznie względem nawy położona kaplica Ossolińskich; na przedłużeniu prezbiterium kaplica Tyszkiewiczów (św. Krzyża) z poł. XVII wieku, z monumentalnym freskiem w kopule przedstawiającym Sąd Ostateczny i stiukami Jana Batysty Falconiego oraz najmłodsza – Matki Bożej Paryskiej z I. połowy XVIII wieku. Wewnątrz jednej z mniejszych kaplic (Szaniawskich) znajduje się pokaźny obraz przedstawiający pożar Lublina, który miał miejsce w 1719 r. W kościele tym, do momentu kradzieży (8/9 lutego 1991 r.), przechowywana była jedna z największych na świecie relikwii Krzyża św., najprawdopodobniej znajdująca się wcześniej kolejno w Jerozolimie, Konstantynopolu i Kijowie, a która do Lublina dotarła ok. 1420 r. 21 czerwca 1967 r. papież Paweł VI nadał kościołowi dominikanów tytuł i przywileje bazyliki mniejszej.

Teatr Stary – najstarszy obiekt teatralny w Polsce; XIX-wieczny budynek w granicach Starego Miasta, początkowo mieściły się tam lubelska scena dramatyczna i operowa, w XIX wieku grywano na niej opery Rossiniego, Mozarta, Webera, a w XX wieku znalazło się tu także kino. Obecnie ten bezcenny zabytek podlega gruntownej renowacji. Budynek został wpisany na listę 100 Najbardziej Zagrożonych Obiektów Światowej Straży Zabytków, programu Światowego Funduszu Zabytków (WMF).

Szeroka, zwana także ulicą Żydowską – a Jidn gas – nazwy tej używali jeszcze przed II wojną światową żydowscy mieszkańcy miasta, stanowiła jedną z centralnych ulic, nie tylko Podzamcza, ale w ogóle miasta od XVI w. – niestety, o tym dzisiaj zdają się nie pamiętać nawet lokalni historycy. To właśnie tędy przebiegał historyczny trakt, zaczynający się od Starego Miasta i biegnący na Ruś, do Włodzimierza Wołyńskiego oraz na Litwę, przez Podlasie, w kierunku Brześcia. Dlatego też od Szerokiej odbiegała ulica Ruska. Dopiero w XIX w. i to w zasadzie w drugiej połowie tego wieku większego znaczenia nabrała rozbudowująca się ulica Lubartowska, która w miarę modernizacji tej części miasta przejęła rolę głównej arterii wylotowej z Lublina na północ.

Do tego czasu oraz do momentu powstania targu na Podzamczu, co nastąpiło w latach 70. XIX w., Szeroka stanowiła centrum handlowe i administracyjne Żydowskiego Miasta, a jednocześnie była częścią handlowego city dla całego Lublina. Kwestia targu na Podzamczu też jest interesująca. Czy ktoś z dzisiejszych mieszkańców miasta wie, pamięta, że targ ten nosił do 1939 r. oficjalną nazwę Targ Żydowski. Targ Polski, na którym nie brakowało również i handlarzy żydowskich, ale bardziej elegancki, mieścił się za Ratuszem, tam gdzie dzisiaj stoi Pomnik Ofiar Getta i gdzie pustką straszy obiekt dawnej kawiarni „Pod Arkadami”, w której pomieszczeniach znajdowały się przed wojną jatki z koszernym i niekoszernym mięsem. Znany nam dzisiaj targ na Podzamczu był przeważnie żydowski i jak można dowiedzieć się z relacji handlowano na nim gorszym towarem, przeznaczonym dla biedniejszych warstw ludności.

Tysiące przeszkód i nieprzyjemności czekają na miejskiego turystę przy przejściu przez Miasto Żydowskie.

Pomimo chodników asfaltowych, nawet podczas trwałej pogody trudno jest tu przejść, jak to mówią – suchą nogą – brak systematyczności, porządku, poszanowania cudzej własności i praw przyzwoitości – a nawyknienie do krańcowego niechlujstwa i samowoli, na każdym kroku uwydatnia się na mieszkańcach tej części miasta: na tretoarach zatamowane przejście: – znaczna liczba nosiwodów z kubłami uwija się bezustannie, małe dzieciaki obnażone leżą w poprzek chodników lub też obierają je sobie na miejsce zabawy. Handlarki stoją lub chodzą z różnemi sprzętami i naczyniami napełnionemi pieczywem lub suchemi produktami, inni stoją po kilka lub kilkanaście osób szwargoczą, kłócą się lub handlują: – przy studniach nieustannie bitwa i zbiegowisko: – ze sklepów na ulicę powystawiane stołki, ławki, worki i różne rupiecie: – tam znów na środku chodnika stoi waga z olbrzymiemi worami mąki otoczona tłumem zamączonych tragarzy, gdzie indziej sągi drzewa: – ze sklepików bezwzględnie na przechodzących, wylewają wprost na chodnik nieczystości lub wyrzucają śmiecie: – a żadną miarą nikt ci się z drogi nie usunie, każdy cię szturchnie i nawet zawala ubranie; słowem pragnąc przebrnąć przez Szeroką ulicę, czy to chodnikiem, czy środkiem zawalonym wozami i brykami, potrzeba wiele czasu i narażenia się na okułakowanie boków i zniszczenie porządnego ubrania.
Z pierwszego przewodnika po Lublinie Seweryna Sierpińskiego z 1839 r.