Pierwsza wiarygodna informacja mówiąca pośrednio o ząbkowickim ratuszu pochodzi z dnia 1 IX 1345 r. Jest to dokument kupna-sprzedaży ław mięsnych, położonych przed ratuszem. Z dokumentu z 1386 r. dowiadujemy się o budowie drewnianej wieży ratuszowej. W okresie wojen husyckich ratusz został spalony. Wkrótce został odbudowany i ponownie ucierpiał podczas walk miast śląskich z Jerzym z Podiebradów. Ponownie odbudowany, prawdopodobnie spłonął w 1532 r. Z tego roku pochodzi informacja zanotowana w kronikach Schillinga i Koblitza, mówiąca o budowie nowego, murowanego, renesansowego ratusza. Fundatorem trwającej dwa lata budowy był książę Karol I Podiebrad a wykonawcą mistrz kamieniarski z Kłodzka Wenzel Coller.
Ówczesny ratusz posiadał dwie wieże: dzwonniczą z zegarem oraz nieco niższą mieszczącą miejskie więzienie. W 1535 r. w podziemiach ratusza powstała Piwnica Świdnicka, w której podawano piwo świdnickie. Nie istniała ona zbyt długo, już w 1569 r. zamieniono ją na szynk, a część jej pomieszczeń zajęło miejskie więzienie. W 1593 r. na wieży zamontowano zegar słoneczny, a trzy lata później przed ratuszem wzniesiono wagę miejską. W 1618 r. podwyższono wieżę ratuszową, która osiągnęła 33 m wysokości. Ratusz spłonął w 1632 r. podczas wojny trzydziestoletniej. Odbudowano go dopiero w 1661 r., kiedy to położono nowy dach, podwyższono wieżę i pokryto ją miedzianym hełmem oraz zamontowano nowy, mechaniczny zegar. Wieża osiągnęła wówczas wysokość 72 m., taką samą ma jak obecnie. Kolejny remont ratusza miał miejsce w 1718 r. w związku z uderzeniem pioruna w wieżę. Wymieniono wówczas jej dach, zniszczony zegar i pozłacaną puszkę. Ponownie dokonano remontu w 1799 r. Przeprowadzono wówczas renowację hełmu wieży, zdjęto i ponownie pozłocono puszkę oraz umieszczono w niej w trzech blaszanych kapsułach stare dokumenty, monety i pamiątki związane z ratuszem. Kolejna ważna data to rok 1817. Przebudowano wówczas elewację w stylu klasycystycznym i rozebrano pochodzącą z 1534 r. „wieżę biednego grzesznika”, w której mieściło się więzienie miejskie. W dniu 1 V 1828 r. otwarto przebudowaną i na nowo wyposażoną piwnicę ratuszową, która mieściła najlepszą w mieście restaurację. Ratusz przestał istnieć w wyniku pożaru miasta, który wybuchł 24 IV 1858 r. i w ciągu kilku godzin strawił niemal całe miasto. Spłonęło wówczas miejskie archiwum, mieszczące się na drugim piętrze ratusza, które liczyło 336 tomów akt. O drugiej w nocy runęła z łoskotem wieża ratuszowa. Jej resztki, z uwagi na niebezpieczeństwo zawalenia się, zostały wysadzone 4 maja przez oddział artylerii sprowadzony specjalnie w tym celu ze Srebrnej Góry. Ogromne ilości gruzu powstałe ze zniszczonego miasta wywożono poza jego teren, m.in. utworzono sztuczną skarpę przy dzisiejszej ulicy Młynarskiej. Władze miejskie musiały znaleźć dla siebie nową siedzibę, którą stał się budynek naprzeciw zamku, który później był siedzibą ewangelickiego zakładu Tabenstift. Przebywały tam do 19 XII 1859 r., gdy przeniosły się na dzisiejszą ul. Świerczewskiego nr 39, gdzie funkcjonowały do 30 IX 1864 r., kiedy to powróciły do ratusza.
Jedynym pomieszczeniem, które przetrwało pożar była piwnica ratuszowa. Po umocnieniu jej sklepienia szybko wznowiono działalność restauracji. Jednym z najważniejszych zadań dla władz miejskich stała się odbudowa ratusza. Wywołała ona spór pomiędzy magistratem a radą miejską. Radni uważali, że na miejscu spalonego ratusza należy wznieść nową, piękną budowlę będącą wizytówką miasta i wzorem dla przyszłych pokoleń. Burmistrz Studemund i jego zwolennicy byli zdania, że w obliczu tragedii jaka przydarzyła się miastu jest wiele pilniejszych zadań i zaproponowali budowę prostego niewielkiego budynku z przylegającą do niego szkołą. W tym celu zamówili nawet u znanego architekta i budowniczego zamku w Kamieńcu Ząbkowickim projekt ratusza. Projekt Martiusa, mający kosztować w realizacji 25 000 talarów nie zyskał uznania radnych. W rezultacie zwyciężyło ich zdanie i zarząd miasta otrzymał polecenie przystąpienia do realizacji nowego, okazałego budynku ratusza. Projekt zlecono znanemu wrocławskiemu architektowi Alexisowi Langerowi. Miał to być budynek w stylu neogotyckim z wysoką na 72 m. wieżą na wzór podobnych późnogotyckich ratuszy północnozachodnich Niemiec, a koszt jego budowy miał wynieść 44 500 talarów. W celu zgromadzenia tak dużej sumy władze miasta wybiły miedziany medal pamiątkowy z wizerunkiem ratusza przed i po pożarze, który był sprzedawany w całych Niemczech. Prace budowlane rozpoczęły się w 1862 r. i były prowadzone przez ząbkowickie firmy budowlane. 27 IX 1863 r. osadzono na wieży koronę, gwiazdę i chorągiewkę, 4 X 1864 r. wmurowano ostatni kamień, którym był podest przed głównymi schodami do budynku. Uroczyste wprowadzenie władz miejskich do nowego ratusza nastąpiło 21 V 1865 r.
Po II wojnie światowej ratusz ząbkowicki przestał pełnić rolę, dla której go zbudowano. Siedzibą władz miejskich jest obecnie budynek przy ulicy 1 Maja nr 15. W ratuszu znajduje się obecnie Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna na parterze i Urząd Stanu Cywilnego na piętrze. Ten ostatni zajmuje reprezentacyjne pomieszczenia użytkowane niegdyś przez burmistrza, magistrat i radę miejską. Ostatnio ratusz był remontowany w latach 1992-1996.

Najsławniejszym wydarzeniem w powojennej historii ratusza było odnalezienie w nim obrazu Michaela Willmanna Obnażenie z szat. Stało się to w lipcu 1993 r., gdy ekipa remontowa otworzyła drzwi do nieużywanej komórki o wymiarach 3x3 m., która znajduje się pomiędzy strychem a wieżą. Nikt do niej nie zaglądał z powodu braku klucza, który według miejscowej tradycji był spowodowany faktem, że pomieszczenie to w latach pięćdziesiątych użytkował Urząd Bezpieczeństwa do obserwowania miasta. Po otwarciu drzwi znaleziono wewnątrz niesamowicie zakurzoną rupieciarnię, a w kącie zwinięty w rulon obraz. We wrześniu 1993 r. zawieziono go do Muzeum Narodowego we Wrocławiu, gdzie rozpoznano jego autora. Obnażenie z szat jest jednym z czterech obrazów, które Willmann namalował około 1678 r. na zlecenie opata krzeszowskich cystersów Bernarda Rossy. Opat zamówił je do dekoracji jednej z 32 stacji wzniesionej przez niego Drogi Krzyżowej. Po sekularyzacji opactwa w 1810 r. trafiły one do Gabinetu Sztuki i Starożytności przy Uniwersytecie Wrocławskim, a najpóźniej w 1926 r. weszły do zbiorów Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu. W 1942 r. zostały wywiezione do składnicy dzieł sztuki w Kamieńcu Ząbkowickim, a po ostatniej wojnie trzy obrazy znalazły się w Muzeum Narodowym w Warszawie, natomiast Obnażenie z szat uznano za zaginione. Odkryty w ratuszu obraz był zniszczony w około 40%. Były na nim ślady złożenia na czworo, odcięta została górna część płótna wieńcząca półłukiem obraz, na której było namalowane niebo, gałęzie drzew i postacie amorków. Obraz miał wymiary 1,8x1,8 m. Burmistrz Ząbkowic zaproponował Muzeum Narodowemu we Wrocławiu kupno płótna za 2 mld złotych, ale dyrektor placówki odpowiedział mu że to zbyt wysoka suma. W tej sytuacji przeprowadzono w muzeum konserwację obrazu za pieniądze z budżetu miasta. Następnie obraz wrócił do Ząbkowic i jest przechowywany w ratuszu.

Ratusz ząbkowicki został wzniesiony na narożnej działce bloku śródrynkowego na rzucie zbliżonym dio kwadratu, z narożną, kwadratową masywną wieżą, kwadratową klatką schodową umieszczoną po przekątnej w stosunku do wieży i dwoma wykuszami na pozostałych wolnych narożnikach. Jest to budowla trójkondygnacyjna z cegły z ośmiokondygnacyjną strzelistą wieżą, która została zbudowana według typowego dla Langera schematu wieży kościelnej: pięć kondygnacji na rzucie kwadratu zwieńczonych jest maswerkową balustradą, powyżej której wznoszą się dwie ośmioboczne kondygnacje z balustradą i maswerkowy, ażurowy hełm. Każda kondygnacja wieży ma inną dekorację - wykusze, blendy, nisze na figury oraz niedłączny zegar. Ponadto zdobienia uzupełniają szkarpy, fiale i rzygacze.

Oprócz wieży elewację frontową tworzy również płytki ryzalit zwieńczony ażurowym szczytem o jakby nałożonych na siebie kondygnacjach - od najbardziej cofniętego parteru do najbardziej wysuniętego szczytu. Strefa cokołowa parteru zwieńczona jest arkadowym fryzem przechodzącym w gładką powierzchnię ściany wyższych kondygnacji. Zabieg ten podkreśla znaczenie I i II piętra, gdzie znajdują się reprezentacyjne pomieszczenia. Do interesujących rozwiązań architektonicznych należą narożne wykusze. Wykusz elewacji frontowej naq kształt ośmiobocznej dwukondygnacyjnej wieżyczki opartej na odsuniętej od budynku grubej kolumnie, natomiast wykusz elewacji bocznej spoczywa na masywnych wspornikach podzielonych smukłymi kolumnami. Pomysł ten jest kompilacją architekta zaczerpniętą z dekoracji pałacu Wielkiego Mistrza w Malborku.
Ratusz ząbkowicki zawiera wyraźne nawiązania do architektury sakralnej. Pierwsze z nich to opisana już wieża, kolejne to wykusz w elewacji frontowej stanowiący aluzję do średniowiecznych sakramentariów i wreszcie figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem na wieży. Maria jako symbol Kościoła podkreśla sakralny charakter ratusza, przypominając, że wszelka władza pochodzi od Boga i nie wolno się jej sprzeciwiać. Jest ona również manifestacją katolicyzmu, który był wyznaniem dominującym w Ząbkowicach w odróżnieniu od większości Śląska, gdzie przeważał protestantyzm nie uznający kultu maryjnego. Umieszczenie tej figury jest podobnie jak wykusz świadectwem fascynacji Langera gotykiem północnym, a szczególnie zamkiem w Malborku, gdzie na ścianie wschodniej kaplicy umieszczony był posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem pełniący skomplikowaną rolę symboliczną.

Od strony placu rynkowego wprowadza do ratusza bogaty późnogotycki portal zdobiony niegdyś lwami z brązu na balustradach, nad którymi po lewej i prawej stronie są umieszczone herby dwóch najbardziej zasłużonych dla miasta rodów. Lewy przedstawiający postać w bramie to herb Auerspergów rządzących miastem i księstwem ziębickim w latach 1654-1791. Prawy przedstawiający dwa orły na tle szachownicy to herb Henryka Starszego Podiebrada, który11 I 1494 r. zezwolił miastu na budowę mostu przez Nysę Kłodzką koło Barda i pobieranie na nim cła. Nieco wyżej, poniżej okna widnieje łaciński napis: Hinc omne principium, huc refer exitum (Stąd wszelki początek, tu zwracaj się o załatwienie sprawy). Nad środkowym oknem I piętra na ozdobnej szarfie widnieje napis uzasadniający wzniesienie ratusza Regi – Patriae (Dla Króla i Ojczyzny). Ponad balkonem II piętra powyżej pięknego maswerku znajduje się polichromowany stary herb Ząbkowic przedstawiający mury miejskie z trzema wieżami i tarczą herbową z luksemburskim lwem. Dalej, patrząc w prawo na wieżę, pod oknem małego wykusza widnieje tablica z napisem: Dominus erexit Elisam (Pan odbudował ze zniszczenia). Jest to cytat z Psalmu 146,8. Powyżej w niszy znajduje się opisana wyżej figura tronującej Matki Boskiej z Dzieciątkiem. W południowej fasadzie ratusza powyżej schodów prowadzących do piwnicy ratuszowej została wmurowana tablica fundacyjna z łacińskim napisem: Aedes curiae MDCLXI conditae, maximo incendio VIII. VII. Cal. Majas MDCCCLVIII deletae, ingenio Al. Langeri funditus rstructae III annis MDCCCLXIII seq. (Ratusz zbudowany w roku 1661, zniszczony podczas wielkiego pożaru w dniach 24 i 25 kwietnia 1858 roku, został według planów Alexisa Langera w ciągu trzech lat od 1863 roku od fundamentów wybudowany.) Ponad oknem I piętra widnieje herb Wrocławia z napisem: adiuvante Wratislavia (z pomocą Wrocławia). Pod tym samym oknem znajduje się cytat z Ody Horacego (księga III, 2):
Virtus repulsae nescia sordidae

Intaminata fulget Honoribus

Nec sumit aut ponit secures

Arbitrio popularis aurae

Cnota w brudnych wyborach klęski nie znająca,

Nie skażonymi nigdy zaszczyty jaśnieje,

Nie przyjmuje urzędów ni ich nie odtrąca

Wedle tego, jaki tam w tłumie wiatr powieje... tł. Józef Zawirowski

Ponad dużym oknem II piętra, gdzie znajdowała się sala Rady Miejskiej, są umieszczone po prawej i lewej stronie tarcze herbowe: jedna ze śląskim orłem, druga z pędzącym jeźdźcem na koniu z tarczą, na której widnieje czarny orzeł z półksiężycem - herb Bolka II ziębickiego (1322-1341). Pod tym samym oknem na szarfach można przeczytać: Juste iudicate filii hominum (Sądźcie sprawiedliwie synowie ludzcy), Discite iustitiam moniti et non temnere divos (Poznajcie ostrze sprawiedliwości i nie lekceważcie bogów). Napisy tej treści znajdowały się w sali obrad starego ratusza. Pod nasadą okna I piętra można przeczytać cytat z Psalmu 37,25: Nunquam vidi iustum derelictum (Nie widziałem sprawiedliwego w opuszczeniu). Pod narożnym wykuszem znajduje się baldachim przykrywający pustą konsolę, na której planowano postawić posąg księcia Henryka I Brodatego. Na baldachimem zostały wmurowane tarcze herbowe, na których zostały przedstawione wyobrażenia z pieczęci władcy: na lewej krzyż na półksiężycu, na prawej postać księcia w zbroi z włócznią. Na wschodniej fasadzie jest zawieszona tarcza z orłem śląskim. Oryginalną architekturę ratusza uzupełniają ponadto liczne maszkarony i rzygacze. Szczególną uwagę zwraca wieża ratuszowa z dwoma galeriami w górnej części ażurowa z pięknym zegarem, górująca nad otaczającymi budynkami. Nad wejściami na galerie została wykuta data budowy - 1863. We wnętrzu wieży znajdują się dzwony wybijające kwadranse i godziny. Dzwon godzinowy ma wyryty napis: Flammis corrui lamenta, flammis resurgo laetatura (Płomienie niszczą smutki, płomienie odradzają radość), natomiast kwadransowy: Vigilate, quia nescitis, quando hora veni (Czuwajcie, bo nie wiecie, kiedy przyjdzie wasza godzina). Ten ostatni powtórzeniem tekstu, który znajdował się na dzwonie zniszczonym podczas pożaru. Jest to parafraza cytatu z ewangelii św. Mateusza: Czuwajcie więc, bo znacie dnia ani godziny (Mt 25,13).

Wnętrze ratusza wyróżnia się ciekawym układem przestrzennym i oryginalną klatką schodową. Na II piętrze znajdują się pomieszczenia reprezentacyjne. Wyróżnia się wśród nich Sala Ślubów dawniej Sala Rady Miejskiej oraz znajdująca się obok dawna Sala Narad Magistratu. Na uwagę zwracają w niej piękne boazerie i drewniane portale. Na ścianie zostały namalowane współczesny herb Ząbkowic po lewej stronie, herb rzemieślników, a puste pole w środku zapełni zapewne godło państwowe. W Sali Rady Miejskiej w wimperdze nad wejściem zostały namalowane herby księstwa ziębickiego, natomiast na każdym portalu wisiały niegdyś tarcze z herbami miast śląskich. Zostały one skradzione po wojnie, ale udało się je odkupić od mieszkańca Kłodzka. Na stropie Sali Rady Miejskiej znajduje się dekoracja szablonowa z okresu budowy ratusza, która składa się z dwudziestu czterech pól pozornych kasetonów z ornamentem roślinnym oraz tondami z tarczami herbowymi w narożach. Ściany bezpośrednio pod stropem zdobi malowany ornament geometryczny i roślinny w układzie fryzowym.

Przed wojną w obu salach wisiały obrazy olejne przedstawiające głowy państwa niemieckiego i zasłużonych obywateli miasta. W 1928 r. w Sali Narad Magistratu wisiały portrety następujących osób: króla Prus Fryderyka Wilhelma II (panował 1786-1797), burmistrzów Franza Polenza (urzędował 1809-1849), Friedricha Wilhelma Studemunda (1849-1888) i Augusta Tschöcke (1900-1913), fundatora katolickiego sierocińca Josefa Scholza (zm. 5 VIII 1859 r.), proboszcza Constantina Herrmanna (zm. 30 XII 1904 r.) oraz rzeźba z 1606 r. przedstawiająca drzewo Jessego wykonana przez ząbkowickiego rzeźbiarza Johannesa Nase (zm. 1611 r.). Natomiast w Salę Rady Miejskiej zdobiły portrety: prezydentów Friedricha Eberta (1919-1925), Paula von Hindenburga (1925-1934), a także księcia Henryka Józefa Jana von Auersperga (panował 1713-1783), proboszcza i kanonika Nicolausa Fischera (zm. 18 IV 1858 r.), opata żagańskich augustianów i reformatora szkolnictwa Benedikta Straucha (zm. 18 X 1803 r.), malarza Bernharda Krause (zm. 29 VII 1803 r.; był to jego autoportret), rentiera i fundatora stypendiów dla uczniów gimnazjum i studentów pochodzących z Ząbkowic Wilhelma Künzela (ur. 27 II 1820 w Ząbkowicach, zm 1891 r.), fundatora szpitala bonifratrów Erdmanna Josefa Tschirscha (zm. 23 I 1843 r.) oraz prałata i honorowego kanonika kapituły katedralnej we Wrocławiu, a jednocześnie dobroczyńcy miasta Heinricha Kleina (ur. 8 I 1811 w Ząbkowicach, zm. 18 VII 1897 r. we Wrocławiu). Nie wiadomo co stało się z wymienionymi wyżej portretami. Jedynie drzewo Jessego znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Jest to płaskorzeźba z drzewa przedstawiająca 14 osób. Każda z nich trzymała wstęgę z podpisem, ale nie wszystkie zachowały się. Dziś można zidentyfikować: Achaza, Najświętszą Marię Pannę z Dzieciątkiem, Jezusa, Jozjasa, Jozafata, Ozjasza, Azę, Dawida, Salomona, Roboama i Jessego. Pierwsza figura po lewej stronie u góry jest nowsza, zapewne dodano ją podczas restauracji. Wówczas też zapewne całość przymocowano do drewnianej płyty. W prawym dolnym rogu znajduje się napis:

Johannes Hase in Frankenstein

fecit im Jahre 1606.

1865 renoviert von Karl Krachwitz,

Maler und Vergolder hier.

(Johannes Hase z Ząbkowic wykonał w 1606 r. W 1865 r. odnowił Karl Krachwitz, tutejszy malarz i złotnik).



Opisany zabytek przedstawia część rodowodu Chrystusa według ewangelii św. Mateusza (Mt 1, 1-17). Cały rodowód obejmuje 42 osoby, podzielone na 3 równe części: od Abrahama do Dawida, od Dawida do niewoli babilońskiej i od niewoli babilońskiej do Chrystusa. Warto zauważyć, że w ewangelii św. Łukasza (Łk 3,23-38) znajduje się inny rodowód Chrystusa, uchodzący za rodowód Najświętszej Marii Panny.

W piwnicy ratuszowej mieściła się do końca II wojny światowej restauracja. Dzisiaj pomieszczenie to jest użytkowane przez instytucje kultury. W oknie zachował się witraż z okresu międzywojennego przedstawiający dawny herb Ząbkowic oraz widoki dawnego i obecnego ratusza.



Na podstawie: M.Dziedzic, J.Organiściak "Zabytki Ząbkowic Śląskich" Ząbkowice Śląskie 2000 r.