Historia okazałego założenia pocysterskiego w Kamieńcu Ząbkowickim sięga lat 1210–1240, kiedy to przedstawiciele rodziny Pogorzelów oraz biskup wrocławski ufundowali w Kamieńcu klasztor wrocławskich kanoników regularnych (prepozyturę augustianów). W 1247 r. z inicjatywy biskupa wrocławskiego Tomasza klasztor w Kamieńcu przejęli cystersi z Lubiąża, którzy utworzyli tam swoją filię. Opactwo wznoszone było od około poł. XIII w. do 2. ćw. XIV w., w swej historii wielokrotnie było niszczone - po pożarze w 1524 r. odbudowane zostało ok. 1570 r., a następnie rozbudowane i barokizowane w 2. poł. XVII stulecia oraz do 1722 r. W 1817 r. miał miejsce pożar klasztoru i prezbiterium kościoła.



Kościół klasztorny, obecnie parafialny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny jest budowlą gotycką,

wznoszoną etapami. Przed 1315 r. wzniesione zostało prezbiterium. Transept i część korpusu wzniesiono ok. 1330 r., natomiast cały korpus ukończono w 2. ćw. XIV w. Kościół barokizowano ok. 1700 r. i na pocz. XVIII w.

Świątynia wybudowana została z kamienia łamanego. Jest to budowla bezwieżowa, na zewnątrz oskarpowana, nakryta dachami dwuspadowymi, z sygnaturką. Elewacje o rytmicznym układzie ostrołukowych okien. Wnętrze kościoła to 3-nawowa, 6-przęsłowa hala z 5-przęsłowym transeptem oraz 3-nawowym, 3-przęsłowym, zamkniętym prosto, prezbiterium. Wnętrze kościoła nakryte zostało sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.

Ogromny wpływ na dzisiejszy wygląd świątyni miała jej barokizacja. Szczyty wzbogacono o formy wolutowe.

Szczyt fasady udekorowano figurami Chrystusa z krzyżem, Marii i Józefa, wykonanymi przez Antoniego Jörga.

Od zachodu dobudowano barokową kruchtę nakrytą kopułą. Zachował się barokowy wystrój i wyposażenie wnętrza kościoła z pocz. XVIII w., m.in. dwukondygnacyjny ołtarz główny z niepolichromowanego drewna, z figurami świętych Piotra, Jakuba St., Jana Ewangelisty i Andrzeja i nieznanego świętego autorstwa Christopha Königera, z obrazem Wniebowzięcia NMP i Trójcy Świętej, wykonanym w latach 1704-05 przez Michaela Willmanna. Oprócz wspomnianych twórców w kościele zachowały się również dzieła malarzy –, Johanna Christopha Liški, Jacoba Eibelwiesera, Valeriusa Mauronera, a także rzeźbiarza – Thomasa Weissfelda.

Świątynia w nowej formie została poświęcona w 1722 r.

Po pożarze 1817 r. kościół odbudowano, następnie modernizowano w 1875 r. (wówczas wzniesiono sygnaturkę) oraz regotycyzowano w latach 1902-1904 (wnętrze wraz z wyposażeniem restaurowano latach 1919-1922). W okresie powojennym kościół był kilkakrotnie poddawany pracom konserwatorskim (w latach 1967, 1976, 1985- 1986 oraz w 1996 r.).



Na północ od kościoła fragmentarycznie zachowały się zabudowania klasztorne, rozebrane po pożarze w 1817 r. Obecnie eksponowane są relikty fundamentów budowli z XIII-XIV w. wzniesionej pierwotnie wokół prostokątnego wirydarza.



We wschodniej części założenia znajduje się barokowy pałac opacki wybudowany w latach 1681-1702 według projektów Mateusza Kirchbergera (ob. adres: Pl. Kościelny 4). Budowlę wzniesiono wówczas, gdy opatem klasztoru był Augustyn Neudeck. Jest to budowla dobudowana do istniejącego wcześniej skrzydła klasztornego, na wydłużonym, prostokątnym rzucie, trójkondygnacyjna, o dwutraktowym wnętrzu, z galerią arkadową od strony południowej. W przyziemiu budynku znajdują się reprezentacyjne pomieszczenia z malowidłami z przedstawieniami klasztorów cysterskich. Po 1817 r. w pałacu opackim urządzono mieszkanie i kancelarię dla proboszcza, biura dla pruskiego urzędu skarbowego oraz dla zarządu dóbr książąt von Preussen. Po 1945 r. budynek użytkowany był jako magazyn. Obiekt w 1990 r. został przejęty przez Archiwum Państwowe. Remont ukończono w 1998 r.



Od zachodu kościół poprzedzony jest prostokątnym dziedzińcem. Wokół kościoła znajdują się zabytkowe budynki związane z opactwem: budynek bramny, pl. Kościelny 1 (1681–1702), budynek kancelarii gospodarczej, mieszczącej się przy tylnym wjeździe na dziedziniec klasztorny, przy moście na Budzówce, pl. Kościelny 5, budynek dawnej szkoły katolickiej, pl. Kościelny 7. Zabudowa folwarku pocysterskiego zawierająca zapewne relikty nowożytnych budynków gospodarczych, powstała w czasie odbudowy opactwa po pożarze z 1817 r.



Na terenie zespołu klasztornego znajdowały się cztery regularne, barokowe ogrody: klasztorny w wirydarzu, wewnętrzny ogród położony pomiędzy klasztorem i budynkiem bramnym (oba niezachowane), ogród opacki oraz konwentualny – dwa ostatnie położone we wschodniej części założenia.



Przed bramą wjazdową na teren dawnego opactwa, przy przyczółkach mostu na młynówce (jeden z trzech

mostów na młynówce wybudowanych w latach 1681-1702) ustawione zostały figury św. Floriana i św. Jana Nepomucena wykonane w latach 1702-1704 przez A. Jörga. Na dziedzińcu przed kościołem ustawiona została rzeźba przedstawiająca Boga Ojca, również przypisywana A. Jörgowi, wykonana ok. r. 1735 i odnawiana w 1935 r.



Na terenie cmentarza przeznaczonego dla mieszkańców Kamieńca Istebki i Łopienicy (zlokalizowanego na południe od klasztornego budynku bramnego) w latach 1702–1732 zbudowany został z inicjatywy opata Gerarda Woywody niewielki, barokowy kościół cmentarny p.w. św. Marii Magdaleny. Świątynia ta spłonęła w 1817 r. i nie została odbudowana.



za :