Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, nazywana również Kaplicą Cudownego Obrazu – świątynia znajdująca się na Jasnej Górze, w Częstochowie. Nazwa pochodzi od znajdującego się w kaplicy, uznawanego przez kościół katolicki i prawosławny za cudowny, Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.

Historia Kaplicy Matki Boskiej rozpoczęła się w latach 1367-1372, kiedy to piastowski książę Władysław Opolczyk, za zgodą władz kościelnych, sprowadził z Węgier mnichów z Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika (Paulinów). 22 czerwca 1382 biskup Krakowski wydaje zgodę na przekazanie przez plebana Henryka Bielę generalnemu przeorowi Paulinów drewnianej świątyni parafialnej na szczycie Jasnej Góry. 9 sierpnia 1382 roku został wydany dokument powołujący do życia cały konwent klasztorny wraz z dwiema wsiami w darze od Opolczyka. Prawdopodobnie w tym samym czasie książę oddał pod opiekę ojców paulinów Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej który znajduje się w tym samym miejscu od początku działalności paulinów na Jasnej Górze. Na potrzeby licznie przybywających pielgrzymów pod koniec XIV wieku, a według tradycji zakonnej około lat 1384-1391 została wzniesiona pierwotna kamienna świątynia z fundacji Władysława Opolczyka. Była usytuowana od północnej strony dzisiejszego kościoła klasztornego i zbudowana z łamanego wapienia powszechnie występującego w okolicy. Zbudowana na planie prostokąta. Pierwotnie surowa i bez ozdób swoją prostotą i białym kolorem miała nawiązywać do prostoty ducha paulinów. Nie przetrwała do czasów obecnych jednak badania archeologiczne przeprowadzone w latach 1976-1977 prowadzone w zespole jasnogórskim ujawniły istnienie fragmentów fundamentów i północnej ściany tej kaplicy w miejscu obecnej. Przez całą historię klasztoru stosowano liczne zabiegi mające na celu zgromadzenie środków i ozdobienie świątyni np. 23 września 1430 roku biskup Krakowski Zbigniew Oleśnicki ofiarowywał 40 dni odpustu dla wszystkich którzy zdecydują się na wspomaganie tego projektu.

W jej budowie wyróżnia się trzy części w zależności od daty powstania:

- pierwsza z nich, prezbiterium, ufundowana przez Władysława Jagiełłę pochodzi z lat 1429-1452,
- druga – renesansowa, ufundowana przez prymasa Macieja Łubieńskiego – pochodzi z 1641-1644,
- zaś trzecia (najmłodsza), zwana przybudówką, z 1929-1933 wg projektu Adolfa Szyszko-Bohusza.

Prezbiterium jest częścią najciekawszą, a zarazem mającą największe znaczenie religijne i sentymentalne. Zbudowane jest na planie prostokąta i składa się z dwóch przęseł nakrytych sklepieniem kolebkowym z lunetami. Fragment ścian i sklepienia pokrywają freski wykonane najprawdopodobniej przez Tomasza Dolabelli około roku 1600. Kaplica wyposażona jest w przejście do zakrystii oraz dwa ostrołukowe okna wychodzące w kierunku północnym (na wirydarz). Ołtarz główny kaplicy pochodzi z 1645-1650, ufundowany został przez Jerzego Ossolińskiego. Cały jest drewniany, obłożony hebanem – dodatkowo zdobiony ozdobami (głównie figurami) ze srebra ufundowanymi przez Zygmunta III Wazę. W jego centralnym miejscu znajduje się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. W ołtarz wmontowana jest ruchoma trybowana, pozłacana zasuwa z 1723 przedstawiająca Niepokalana Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Jej obramowanie (bordiura) jest starsze i pochodzi z 1673, wykonane zostało przez złotnika Jana Lemana z fundacji Działyńskich.

Po prawej (północnej) stronie ołtarza znajdują się dwa insygnia władzy królewskiej – berło i jabłko, podarowane przez kobiety polskie 3 maja 1926, wykonane w tym samym roku w warszawskiej firmie Bracia Łopieńscy. Po lewej ręce MB znajduje się złota róża, dar Pawła VI złożony przez Jana Pawła II w 1979 oraz dar papieża-Polaka (1982) – złote serce z napisem „Totus Tuus”. W bocznych wnękach ołtarza (na dole prostokątnych, na górze półkolistych) znajdują się figury świętych: Pawła Pierwszego Pustelnika oraz patrona Litwy – Kazimierza. Obok złotej róży papieskiej wisi srebrna, przeszklona szkatuła, w której złożono przestrzelony i zakrwawiony pas sutanny Jana Pawła II, który miał na sobie w czasie zamachu na jego życie 13 maja 1981 roku. Jan Paweł II przekazał go 19 czerwca 1983 roku jako wotum wdzięczności za cudowne ocalenie. Początkowo pas był przechowywany w zamknięciu, zgodnie z życzeniem Papieża, aby wotum nie pokazywać publicznie. Od 2004 roku, za zgodą Jana Pawła II, pas sutanny zawisł na ołtarzu, tuż przy Cudownym Obrazie.

Prezbiterium od drugiej części oddzielone jest kratą gdańską z 1644 roku (dodatkowo ozdobioną w 1910) fundacji prymasa Macieja Łubieńskiego.

Część druga nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, zdobionym malunkami z 1882 autorstwa Jana Strzałeckiego (wcześniejsze medaliony z lat 90. XVII wieku wykonane przez Karola Dankwarta). Przedstawiają one Apostołów i świętych katolickich (także polskich). Centralnie znajduje się fresk Najświętsza Maria Panna z Dzieciątkiem – Królowa Światła. Nawy boczne nakrywa sklepienie krzyżowe. Na zachodnim „balkonie” tej części znajdują się organy.

W drugiej części Kaplicy znajduje się sześć ołtarzy. Dwa najbardziej wysunięte w kierunku wschodnim (i zarazem najciekawsze) leżą na niewiele przesuniętej na zachód osi kraty gdańskiej. Oba są późnorenesansowe, z XVIII wieku. Północny – Matki Boskiej Bolesnej, pochodzi z 1759, w jego centralnym miejscu znajduje się piętnastowieczna (prawdopodobnie z początku wieku) rzeźba Piety. Południowy, Krzyża Świętego, z 1749 zawiera drewniany krucyfiks z końca XV wieku. Pozostałe to ołtarze:

- Ofiarowania MB (za pierwszym filarem licząc od wschodu, po stronie północnej)
- Narodzenia MB (za pierwszym filarem licząc od wschodu, po stronie południowej)
- Nawiedzenia św. Elżbiety (za drugim filarem licząc od wschodu, po stronie północnej)
- Zwiastowania NMP (za drugim filarem licząc od wschodu, po stronie południowej)

W II części Kaplicy do ścian przywieszone są liczne wota, głównie medaliki, wisiorki, kule rehabilitacyjne etc.

Część trzecia, tak zwana przybudówka lub atrium została wybudowana zastępując krużganek z XVI wieku (stąd obie zwyczajowe nazwy tej części). W okna wprawione są witraże z lat 80. XX wieku.

Na ścianie północnej, koło przejścia do części drugiej, znajduje się oszklona nisza zwierająca urnę z prochami obrońcy Jasnej Góry – ojca Augustyna Kordeckiego. Liczne na ścianach są tablice upamiętniające walczących o niepodległość Polski (głównie w czasie II wojny światowej).

W kaplicy znajduje się kilka epitafiów (w II i III części). 3 maja 2012 roku na ścianie przed wejściem do kaplicy Matki Bożej odsłonięto Epitafium Smoleńskie, upamiętniające ofiary katastrofy polskiego Tu-154 w Smoleńsku i zbrodni katyńskiej, w formie tablicy mającej 4,5 m wysokości i prawie 2 m szerokości.