Bazylika jasnogórska, Bazylika Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – bazylika będąca główną częścią zespołu klasztornego na Jasnej Górze w Częstochowie. Usytuowana jest pomiędzy kruchtą prowadzącą do kaplicy św. Antoniego z Padwy, a dziedzińcem głównym klasztoru.



Świątynia ta rangę bazyliki mniejszej uzyskała w 1906. Wcześniej stanowiła kościół pw. Krzyża Świętego i Nawiedzenia Matki Boskiej. Najstarszą jej częścią jest prezbiterium – pierwotny murowany kościół gotycki z XV wieku, później sukcesywnie powiększany. W obecnej formie istnieje od przełomu XVII i XVIII wieku, kiedy po pożarze z 1690 została odbudowana jako trzynawowa bazylika w stylu barokowym.



Ołtarz główny z 1728 fundacji hetmana polnego koronnego Stanisława Chomętowskiego przedstawia Wniebowzięcie Matki Boskiej. Wykonał go Jan Adam Karinger z Wrocławia według projektu Jakuba Antoniego Buzziniego. Przedstawia anioły unoszące Maryję w górę do nieba, gdzie Święta Trójca podtrzymuje przeznaczoną dla niej koronę. Po obu bokach na tle kolumn (postaci ewangelistów) znajdują się figury świętych Piotra i Pawła. Po prawej stronie obok ołtarza stoi stylizowany tron biskupi z 1866.



Najwyższą nawą jest środkowa (29 m), sklepiona kolebkowo. Nawy boczne mają sklepienia krzyżowe. Sklepienia nawy głównej i prezbiterium posiadają dekorację stiukową o motywach roślinnych. W medalionach znajdują się freski przedstawiające historię obrazu i dzieje odnalezienia Krzyża Świętego. Wykonał je malarz śląski Karol Dankwart w latach 1693–1695. Wystrój wnętrza posiada cechy barokowe i rokokowe.



Na chórze znajdują się jedne z największych organów w Polsce, posiadające 85 głosów. Wybudowane zostały w latach 1953–1956 przez Stefana Truszczyńskiego z Włocławka.



Wewnątrz bazyliki znajdują się trzy kaplice, wszystkie po stronie południowej: Denhoffów, Świętych Relikwii i Jabłonowskich. Dwie ostatnie spośród wymienionych usytuowane są jedna na drugiej, na dwóch poziomach. Wszystkie trzy na zewnątrz obłożone są piaskowcem pińczowskim, nakryte kopułami.



Kaplica Denhoffów, właściwie św. Pawła Pustelnika, z 1676 fundacji Kaspra Denhoffa budowana była z przeznaczeniem na rodowy grobowiec. Portal prowadzący do kaplicy wykonany został z marmuru; w wejściu znajduje się krata z herbem paulinów, wewnątrz trzy ołtarze: główny przedstawiający św. Pawła Pierwszego Pustelnika koronowanego przez Trójcę Świętą oraz dwa pozostałe ukazujące św. Hieronima i św. Antoniego Opata. Ściany kaplicy są wykonane z czarnego marmuru; kopułę od wewnątrz zdobią sceny z życia św. Pawła i herby szlacheckie rodów związanych z Denhoffami.



Kaplice wschodnie pochodzą z I poł. XVII wieku – kaplica dolna, Świętych Relikwii, z lat 1624–1628, zaś górna – Serca Pana Jezusa lub Jabłonowskich, z 1639 (przebudowa 1751–1754 z inicjatywy Stanisława Jabłonowskiego). Starsza z nich do 1666 nosiła tytuł św. Filipa Nereusza, później ze względu na nagromadzenie w niej relikwii zmieniono jej wezwanie. W młodszej kaplicy znajdują się dwa ołtarze: główny Najświętszego Serca Pana Jezusa i boczny św. Aniołów oraz epitafium Jabłonowskiego.



Dwuspadowy dach kryty jest blachą miedzianą, z wieżyczką (sygnaturką).



7 stycznia 2009 r. rozpoczęły się prace remontowe. W całej Bazylice będzie wymieniona posadzka na jednolitą. A ponadto zostaną: odnowione sklepienia, wymienione instalacje elektryczne i grzewcze. Pierwszą częścią remontu jest wymiana posadzki w Prezbiterium oraz lekkie przedłużenie tej części.

/p>

Figura bł. Euzebiusza, założyciela paulinów w XIII w., na Węgrzech nazywana „Studnią Przyjaźni Polsko-Węgierskiej”, usytuwana jest na Bastionie św. Barbary w pobliżu schodów przy "Domach Muzykantów". To wotum uczestników II Narodowej Pielgrzymki Węgrów na Jasna Górę w 2012r.

Jasnogórska twierdza otoczona była murem już w roku 1624, z wejściem jedynie od strony zachodniej – obecna brama św. Jana Pawła II – pierwotnie zwana wjazdową. Brama ta zmieniła nazwę w 1987 po ozdobieniu jej papieskim herbem i mottem Totus Tuus. Kolejne prace miały na celu wybudowanie bastionów od strony wschodniej (bastion królewski i bastion św. Trójcy), ukończone w 1631 roku. Prace te wymusiły zarazem przeniesienie bramy na stronę południową. Brama ta, zwana wałową lub Jagiellońską pierwotnie sięgała wysokości muru. Dopiero około 1670 dobudowano kolejną kondygnację, służącą jako magazyn broni i amunicji. Do niej prowadził (i w niej znajdował się mechanizm obsługujący) most zwodzony. Od strony południowej na bramie znajduje się zdobienie-malowidło przedstawiające Władysława Opolczyka założyciela zakonu paulinów w Polsce.

Budowę muru rozpoczęto w 1620, z inicjatywy króla Zygmunta III Wazy. Projekt fortyfikacji stworzył zaś królewski architekt Andree dell’Aqua, wzorując się na architektonicznych prądach włoskich i holenderskich. Miało to znaczenie nie tylko dla ochrony obrazu, czy znajdujących na terenie klasztoru darów wotywnych, ale także biegnącej w pobliżu Częstochowy granicy państwa. Po śmierci Zygmunta duży nacisk na rozwój umocnień Jasnej Góry położył jego syn Władysław IV Waza.

Kolejna brama, obecnie druga od wewnątrz, zwana bramą Matki Boskiej Bolesnej wzniesiona została w 1641 po dziesięcioletniej budowie. Przebudowano ją w 1891, z wykorzystaniem kamienia ciosanego. W okresie, gdy Jasna Góra pełniła także funkcję twierdzy brama ta była połączona mostem zwodzonym z bramą wałową i w jej obrębie wyraźnie zaznaczały się umocnienia obronne.

Dwa kolejne bastiony powstały w 1631 pod okiem Jana Zywerta – przybyłego z Krakowa muratora włoskiego pochodzenia. Wybudowano także wtedy od strony zachodniej rowem otoczonym dodatkowo wałem („sucha fosa”) o długości 5 i głębokości 6 łokci.

Wszystkie bastiony zostały wybudowane w oparciu o holenderski styl budowy umocnień zakładający użycie znacznej ilości ziemi (wytrzymalszej od innych materiałów na ataki artylerii). Wysunięcie bastionów ku przodowi umożliwiło strzelanie na tył i boki atakujących oddziałów.

W 1711 fortyfikacja jasnogórska otoczona została palisadą. W latach 1722-1723 wybudowano bramę Lubomirskich, która dziś jako pierwsza wita pielgrzymów. Prace prowadzone były przez wrocławskiego kamieniarza Jana Limbergera na koszt podkomorzego koronnego Jerzego Dominika Lubomirskiego. Bramę zdobią figury św. Pawła, św. Antoniego oraz najwyżej położona, wieńcząca bramę figura św. Michała Archanioła oraz znajdujący się bezpośrednio pod nią, w eliptycznej wnęce, obraz przedstawiający Matkę Boską Jasnogórską. Nad wejściem wyryty jest po łacinie pierwszy wers modlitwy Pod Twoją Obronę: Sub tuum praesidium.

W 1743 dokonano ostatniej rozbudowy warowni. W 1767 wybudowano kolejną bramę na przyjazd króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (który jednak na Jasną Górę nigdy nie przybył) umiejscowioną między bramą Lubomirskich, a Matki Boskiej Królewskiej. Bramę tę pierwotnie nazwano imieniem króla, lecz w 1955 zmieniono jej nazwę na Bramę Matki Boskiej Królowej Polski. Ozdobiona jest obecnie płaskorzeźbą Matki Boskiej, która to zastąpiła wizerunek Stanisława Augusta Poniatowskiego, jaki pierwotnie znajdował się nad otworem wejściowym bramy.

Decyzją Aleksandra I Pawłowicza, jako manifest siły po ogłoszeniu kapitulacji przez Jasną Górę z początkiem kwietnia 1813, rozebrano mury do wysokości pierwszego piętra 15 lipca tego samego roku. Odbudowy dokonano dopiero za panowania cara Mikołaja I Romanowa (zarazem za jego pozwoleniem, jako symbolem rzekomego poparcia dla klasztoru i kościoła), w 1843, prawie nie zmieniając wyglądu murów sprzed trzydziestu laty. Od tego czasu po dziś dzień mury nie były przebudowywane.