Kościół Matki Bożej Łaskawej i św. Wojciecha w Łowiczu – kościół znajdujący się przy ul. Pijarskiej w Łowiczu, siedziba Ojców Pijarów.

Zbudowany został w stylu barokowym w latach 1672 -1680.
Kamień węgielny pod budowę murowanego kościoła p.w. Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha Biskupa i Męczennika poświęcił 11 czerwca 1680 r. bp Wojciech Stawowski, sufragan gnieźnieński. Budowę rozpoczęto prawdopodobnie jeszcze w tym samym roku. Z powodów finansowych początkowe prace przy budowie postępowały bardzo powoli. Fundusze na powstanie kościoła przeznaczało, w kilku etapach jego budowy, wielu darczyńców. Oprócz fundatorów Szamowskich, wśród znaczniejszych należy wymienić Wojciecha Zimnego z Bobrownik, „który się najwięcej przyłożył do fundacji tego kościoła”, jak głosił napis pod obrazem znajdującym się niegdyś w świątyni. Większe sumy przeznaczyli również arcybiskupi Michał Radziejowski, Stanisław Szembek, Teodor Potocki i Krzysztof Antoni Szembek.

Twórca pierwotnego projektu kościoła, pochodzącego jeszcze z końca XVII wieku nie jest znany. Istnieją jedynie hipotezy, że mógł być nim Izydor Affaita, którego krewny, Karol Affaita był kanonikiem łowickim. Mógł być nim też Karol Ceroni bądź Jan Chrzciciel Ceroni. O nazwisku architekta Ceroniego, łowiczanina, wspomina Oczykowski.

Prace rozpoczęte w 1680 r. zostały przerwane ok. 10 lat później na etapie ukończenia budowy murów prezbiterium zamkniętego ścianą tęczową oraz wystawienia dwóch filarów nawy głównej. Przyczyn tej przerwy należy upatrywać w kolejnych problemach finansowych, a także śmierci protektora pijarów prymasa Radziejowskiego.

Kolejny wzmożony etap budowy datuje się na lata 1720 – 1731, kiedy to przeznaczono na nią ponad 90 tys. złp. Z tego okresu zachował się list Jakuba Fontany, który prawdopodobnie poproszony przez przeora pijarów, sporządził spis i miarę kamieni przeznaczonych do fabryki łowickiej oraz oszacował ich koszt. Kamienie te były materiałem pod mające powstać wtedy wieże kościoła. Po okresie zwolnionych prac z lat 1732 – 1743 nastąpiła intensyfikacja robót, która trwała do 1747 r. Pomimo wielu lat prac i poniesionych ogromnych kosztów do momentu konsekracji nie udało się w pełni zrealizować budowy świątyni. Nie wykonano m.in. hełmów wież, które przewidywał projekt oraz nie dobudowano górnej partii wschodniej wieży. Kościół w takim stanie został konsekrowany prawdopodobnie w 1748 r. przez biskupa łuckiego i brzeskiego Franciszka Antoniego Kobielskiego. Wybór tego terminu wiązał się najpewniej z ogłoszoną tego roku beatyfikacją św. Józefa Kalasancjusza, założyciela zakonu.

Niemal od samego początku pijarzy prowadzili w Łowiczu szkołę i to było ich główne zadanie. W 1680 r. uruchomili również własną drukarnię. Należy przyjąć, że ich szybki rozwój był możliwy dzięki nieustającej opiece prymasów. Pijarzy odbywali w Łowiczu swoje zjazdy zakonne. Na kapitule w 1741 r. wybrali legata do Rzymu, którym był ks. Stanisław Konarski. Konarski, znany współczesnym jako reformator, swoją rozprawę o reformie szkolnictwa, przedstawił po raz pierwszy na kapitule generalnej w Łowiczu w 1753 r.

Już od końca XVIII kolegium łowickie zaczęło ulegać stopniowemu niszczeniu. W 1794 r. wycofujące się spod Warszawy wojska pruskie umieściły tu wielu rannych i chorych. W listopadzie tego samego roku Prusacy uwięzili w kolegium polskich oficerów wziętych do niewoli pod Sochaczewem. W 1800 r. komisja pruska z Warszawy rozpoczęła lustrację klasztorów łowickich, w tym pijarskiego. Kolejna lustracja kościoła miała miejsce za abpa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego w 1826 r. W czasie kampanii napoleońskiej kościół był zajęty na składy wojskowe, a nawet na stajnie.

W okresie powstania listopadowego w kolegium pijarskim powstał lazaret wojskowy, głównie dla rannych i chorych z Pułku Jazdy Augustowskiej. Po zajęciu Łowicza przez gen. Paskiewicza i w trakcie jego ataku na Warszawę, świątynię pijarską zamieniono na skład prochu. W okresie działań wojennych kościół uległ znacznemu zniszczeniu. Częściowo zniszczone freski w 1834 r. zostały zamalowane wapnem.

Po upadku powstania styczniowego wzmożone restrykcje wobec duchowieństwa dotknęły również pijarów łowickich. W 1864 r. nastąpiła zupełna kasata zakonu. Na miejscu pozostał jedynie jako rezydent dotychczasowy rektor kościoła pijarskiego ks. Leonard Gargiewicz z tytułem wikariusza kolegiaty łowickiej. Po jego śmierci w 1872 r. na 86 lat opiekę na kościołem przejęli księża diecezjalni.

W 1898 r. część malatur, które ocalały na sklepieniach w nawach bocznych, została odnowiona i uzupełniona przez malarza łowickiego, niejakiego Zdziarskiego. W początkach XX w. próbę oczyszczenia fresków z wapna podjął również prof. Edward Trojanowski z Warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych.

Na początku I wojny światowej kościół ucierpiał ponownie, na skutek niemieckich pocisków, które przedziurawiły fronton, zrujnowały dach i okna. Kolejnych napraw dokonywał ok. 1917 r. rektor kościoła ks. Maksymilian Cichocki. W 1919 r., gdy rektorem kościoła został ks. Stefan Zawadzki, kościół popijarski stał się kościołem szkolnym, a jego rektorzy byli nazywani prefektami. W okresie międzywojennym kościół pełnił, w zastępstwie zbyt małego kościoła św. Jana, funkcję kościoła garnizonowego dla stacjonującego w Łowiczu 10 PP. Ks. Zawadzki zbudował na terenie ogrodu przykościelnego nową plebanię, którą 20 maja 1934 r. poświęcił kard. Aleksander Kakowski.

Podczas II wojny światowej w kościele wybuchł pożar i zawaliło się częściowo sklepienie nawy głównej, a w nawie zachodniej powstało głębokie poprzeczne pęknięcie.

Starania o powrót do Łowicza pijarzy podjęli w 1957 r. 3 października tego roku prowincjał pijarów ks. Andrzej Wróbel rozmawiał w tej sprawie z kardynałem Stefanem Wyszyńskim. 7 marca 1958 r. pijarzy otrzymali wstępną zgodę na ponowne objęcie kościoła w Łowiczu. Zabezpieczenie obiektu i przygotowanie się do pracy duszpasterskiej w mieście, władze prowincjalne zleciły ks. Sebastianowi Dybcowi i ks. Feliksowi Lubasiowi. Wznowioną, stałą pracę duszpasterską, w Łowiczu, pijarzy rozpoczęli 14 września 1958 r. Po 1961 r. rozpoczęto remont zupełnie zniszczonego dachu i tynków zewnętrznych kościoła. Mniej więcej w tym czasie świątynia została zakwalifikowana przez wojewódzkiego konserwatora zabytków do zabytków klasy I. Następstwem tego był remont całego kościoła i prace zabezpieczające. Odnawianie wnętrza kościoła miało również miejsce w 1983 r., a jego uroczyste poświęcenie przez bpa Zbigniewa Kraszewskiego, było związane z 400 – leciem kapłaństwa Józefa Kalasancjusza.

Ostatnie remonty kościoła prowadzone są od jesieni 2009 r. Do tej pory wykonano częściowo nową elewację, wymieniono dach i ogrodzenie oraz uporządkowano teren wokół kościoła.

Monumentalna, dwukondygnacyjna, późnobarokowa fasada, z wieżami po bokach zbudowana jest na planie falistym. W przyziemiu znajdują się lizeny i szkarpy, a w górze półkolumny toskańskie. Część środkowa zwieńczona jest dużym, przełamanym frontonem, w którym nastawa z wolutowymi spływami po bokach, całość bogato ogzymsowana. Okna o urozmaiconych wykrojach, z balustradami w górnych kondygnacjach wież. Wieże nakryte dachami namiotowymi, a dach nad prezbiterium i nawą główną znajdują się na jednej kalenicy. Nad dachami naw bocznych znajduje się gzyms kordonowy, obiegający również prezbiterium. W elewacji wschodniej zamurowany portal w obramieniu uszakowatym z wolutowym szczycikiem.

Wnętrze jest trójnawowe z prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Ściany prezbiterium i filary nawy głównej ujęte są w podwójne pilastry toskańskie, na których wspiera się konstrukcja wyłamującego się belkowania z dekoracyjną attyką. W nawie głównej i prezbiterium znajdują się sklepienia kolebkowe z lunetami na podwójnych pasach. W przybudówkach przy prezbiterium sklepienia są kolebkowo – krzyżowe, a w nawach bocznych i pod chórem krzyżowe na pasach i kolebkowe na emporach

Ołtarz główny – drewniany, polichromowany i złocony z ok. 1720 r. W centrum nastawy umieszczony jest późnobarokowy krzyż, drewniany z perizonium i oprawą rany, prawdopodobnie dłuta Jana Jerzego Plerscha. Ołtarz wieńczy obraz: gloria anielska. Po obu stronach krzyża znajdują się ozdobne relikwiarze, a dalej rzeźby przedstawiające św. Stanisława i św. Wojciecha oraz anioły i putta. Tabernakulum stojące pod krzyżem jest drewniane i polichromowane.
Ołtarz Matki Boskiej Łaskawej – znajduje się w zachodniej części kościoła. We wnęce nastawy umieszczona jest figura patronki, Madonna trzymająca strzały. Rzeźba ta zaliczana jest do najświetniejszych tego typu w Polsce. Na zasuwie znajduje się obraz św. Katarzyny z ok. 1720 r. Boki ołtarza zdobią rzeźby Salomona, Mojżesza i aniołów, dłuta prawdopodobnie Jana Jerzego Plerscha.
Ołtarz św. Józefa Kalasancjusza – we wschodniej części świątyni, z obrazem, poch. z I poł. XVIII w., przedstawiającym wizje św. Józefa Kalasancjusza. Na obrazie korony i hierogram Marii. Na zasuwie obraz barokowy św. Józefa Oblubieńca z pocz. XVIII w. po bokach ołtarz zdobią figury Dawida, Jakuba i aniołów.
Ołtarz Matki Boskiej Szkaplerznej – w lewej nawie. Ołtarz niegdyś należał do bractwa Szkaplerza. Obraz w retabulum, przedstawiający Maryję, został namalowany przez Zachariasza Milanowskiego (w 1680 r.) z inicjatywy ks. Wojciecha Siewierkiewicza, dlatego też nazywany jest Madonną Siewierkiewicza.
Ołtarz św. Wojciecha – w zachodniej nawie. Pochodzi z XVIII w. Obraz olejny znajdujący się w ołtarzu, namalowany na płótnie, poch. z II poł. XVIII w. W zwieńczeniu znajduje się obraz św. Stanisława.
Ołtarz Przemienienia Pańskiego – w nawie zachodniej, pochodzi z ok. 1725 r. Jest fundacją członka rodu Pilawitów. Niegdyś były w nim dwa obrazy: Przemienienia Pańskiego – częściowo zakryty był srebrną sukienką oraz św. Erazma, który aktualnie znajduje się w zakrystii.
Ołtarz z Madonną Pelikańską – niewielki ołtarz znajdujący się w zachodniej nawie. Obraz Matki Boskiej, której pierś zdobi godło Łowicza – pelikan, pochodzi z 1702 r. Według przekazu obraz ten przyniosła pielgrzymka Łowiczan z Częstochowy w czasie epidemii.

Tablica nagrobna Krzysztofa Antoniego Szembeka – znajduje się w ścianie lewej nawy bocznej. Miedziana, pozłacana, ufundowana przez ks. Kolę Demetriusza. Napis na tablicy wyrył Franciszek Gnusiewicz, złotnik łowicki. Pod płytą spoczywa serce prymasa, a nad nią wisi jego portret z I poł. XVIII w.
Organy – Pierwotne zostały zrabowane przez Niemców w 1917 r. Nowe posiadają rokokowy prospekt z poprzedniego instrumentu. Na froncie chóru wiszą portrety trzech braci stryjecznych herbu Gozdawa.
Ambona – w stylu rokoko z ok. 1750 r.
Obraz Ukrzyżowania – namalowany na desce modrzewiowej, poch z XVIII w.
Obraz Dzieciątka Jezus – w prezbiterium, olej na płótnie; II poł. XVIII w.
Obraz zakonnika – w prezbiterium, barokowy z II poł. XVIII w.; drewno polichromowane.
Objawienie Maryi Matki Bożej zakonnikowi – w prezbiterium, pocz. XVIII w.; olej, płótno.
Obraz Świętej Rodziny – w nawie zachodniej; z 1672 r., jest kopią cudownego obrazu ze Studziannej.
Obraz męczeństwa św. Wawrzyńca – w nawie wschodniej; z II poł. XVIII; olej, płótno.
Obraz męczeństwa św. Sebastiana – w nawie wschodniej; z XVIII w.; olej, płótno.

Kwestia autorów projektów i dzieł, w przypadku kościoła pijarskiego w Łowiczu nie jest oczywista. Pewnym jest, że twórcą ołtarza głównego był Bartłomiej Bernatowicz, a ołtarzy bocznych znany barokowy rzeźbiarz Jan Jerzy Plersch. Znane są również kontakty pijarów łowickich z młodym jeszcze twórcą Jakubem Fontaną, jednak jego wkład w budowę świątyni nie jest nam znany. Istnieją przypuszczenia, że mógł być autorem wież kościoła, jednak źródła jasno o tym nie mówią. Historiografia wymienia, wśród architektów XVIII- wiecznego etapu budowy, m.in. Kacpra Bażankę – autora m.in. kościoła pijarów w Krakowie oraz Karola Baya. Hanna Samsonowicz po ostatnich przeprowadzonych badaniach stwierdziła, że najbardziej prawdopodobnym autorem XVIII-wiecznego projektu kościoła jest jednak Karol Antoni Bay.

Za: