Reprezentatywny przykład eklektycznej willi miejskiej z końca XIX w. związanej z osobą zasłużonego dla Górnego Śląska fabrykanta Oscara Caro, zarazem jeden z najlepiej zachowanych tego typu obiektów w skali regionu. Częściowo zachowana autentyczna forma, charakter stylowy, a przede wszystkim ocalały w dużej mierze oryginalny wystrój obiektu, pozwalają zaliczyć zabytek do grona najcenniejszych w skali miasta i regionu przykładów reprezentacyjnej architektury przełomu XIX i XX w.
Historia
Willa wybudowana została w latach 1882-1885 przypuszczalnie wg projektu Salomona Lubowskiego dla gliwickiego przedsiębiorcy Oscara Caro, w posiadaniu którego pozostawała do 1916 r. Pierwotne granice działki, na której znajduje się obiekt, sięgały do ulicy Zwycięstwa od południowego wschodu i ulicy Prymasa S. Wyszyńskiego od północnego wschodu, przy czym wraz z wytyczaniem ulic zostały znacząco okrojone. W latach 1899-1900 do willi dobudowano oranżerię. W latach 20. XX w., przypuszczalnie po przejęciu obiektu przez firmę Industriebau, willa poddana została rozbudowie, polegającej na podwyższeniu budynku o kolejną kondygnację, wymianie konstrukcji dachowej, założeniu żelbetowych stropów, częściowym przekształceniu wnętrza itp. W 1934 r. obiekt stał się własnością miasta, które zaadaptowało go na siedzibę Muzeum Górnośląskiego. W latach 60. XX w. w trakcie prac remontowych rozebrano część zabytkowego wystroju wnętrz oraz kominki, natomiast w latach 70. dwa towarzyszące willi budynki gospodarcze, tj. wozownię i stróżówkę. W latach 90. zrealizowano prace remontowe i restauratorskie, w ramach których m.in. wzmocniono bądź wymieniono stropy, przebudowano wnętrza górnej kondygnacji i piwnicy, wymieniono konstrukcję dachu oraz wzniesiono nową klatkę schodową prowadzącą na najwyższe kondygnacje.
Opis
Willa usytuowana jest w śródmiejskiej części Gliwic, na niewielkiej działce w narożu ulicy Dolnych Wałów i Studziennej, w otoczeniu ogrodu wyodrębnionego od ulicy zabytkowym ogrodzeniem. Jest to obiekt wolno stojący, murowany z cegły, tynkowany, neorenesansowy. Założony został na planie nieregularnym, zbliżonym do litery L, w formie dwupiętrowej, asymetrycznej, rozczłonkowanej ryzalitami i tarasami, krytej dachem czterospadowym. Poszczególne elewacje mają charakter neorenesansowy, posiadają wyodrębnioną, boniowaną strefę cokołową, podziały horyzontalne w postaci gzymsów kordonowych i wieńczącego nad pierwszym piętrem, oraz ozdobne opaski i trójkątne zwieńczenia otworów okiennych. Naroża poszczególnych ryzalitów ujęte są ponadto dekoracyjnymi boniami. Układ wnętrz ma charakter nieregularny, częściowo przekształcony. Szczególnie cenne ze względu na częściowo zachowany wystrój początku XX w. są pomieszczenia na parterze, rozplanowane z dwóch traktach w części głównej oraz w trakcie w ryzalicie północnym. W reprezentacyjnym hallu głównym, poprzedzonym klatką z marmurowymi, znajduje się reprezentacyjna klatka schodowa na piętro, odznaczająca się oryginalnymi paradnymi schodami na piętro, ozdobionymi rzeźbą gryfa z tarczą z monogramem „O.C.” oraz zachowanym w całości wystrojem, złożonym z boazerii, stropów, stolarki drzwiowej i elementów snycerki. W amfiladzie znajduje się tzw. Duży Salon z zachowanym neorenesansowym, kasetonowym stropem, sąsiadujący z ogrodem zimowym oraz narożnym Małym Salonem (buduar) z oryginalnym stropem zdobionym eklektycznymi sztukateriami. W południowym ciągu pomieszczeń znajduje się ponadto tzw. Pokój Pana Domu przekryty oryginalnym, neorenesansowym stropem oraz tzw. Muzeum Pana Domu (pierwotny pokój bilardowym) ze stopem zdobionym klasycyzującymi malowidłami. W ryzalicie północnym mieści się dawna reprezentacyjna jadalnia z zachowanym w całości eklektycznym wystrojem o cechach neobaroku i neorenesansu włoskiego, w tym boazeriami, stropem zdobionym sztukateriami i malowidłem na płótnie. Na pierwszym, częściowo przebudowanym piętrze znajduje się hall z oryginalnym, drewnianym stropem oraz tralkową balustradą, skomunikowany z dawną sypialnią, dawnym buduarem i Salonem rodzinnym. Wnętrza drugiego piętra mają charakter współczesny. Zabytek dostępny dla zwiedzających. W obiekcie mieści się oddział Muzeum w Gliwicach.
Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 12.11.2014 r.
Źródło: (CC BY-NC-ND 3.0)

Synagoga w Gliwicach (ul. Dolnych Wałów 15) została wybudowana w latach 1859-1861 według projektu Salomona Lubowskiego i Louisa Troplowitza. Stała ona obok starej synagogi (wzniesionej w 1812 r.), i była to wówczas jedna z największych i najpiękniejszych bożnic na Górnym Śląsku. Koszt jej budowy wyniósł 25 tys. talarów[1.1].
Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta w stylu mauretańsko-neoromańskim. Z frontu budynku znajdował się piękny portal, po którego bokach umieszczono dwie wieże zwieńczone kopułami z iglicami. Na iglicach znajdowały się gwiazdy Dawida. Na bocznych ścianach umieszczono dwa rzędy półkoliście zwieńczonych okien. Główne wejście do bożnicy znajdowało się od strony placu Inwalidów. Wnętrze głównej sali modlitewnej oświetlał wielki żyrandol.

Uroczystość poświęcenia synagogi odbyła się 29 sierpnia 1861 r. W 1911 r. przeprowadzono prace przy przebudowie i upiększeniu wnętrza synagogi.

Podczas „Nocy Kryształowej” (z 9 na 10 listopada 1938 r.) naziści spalili synagogę. 10 listopada 1938 r. ruiny budynku zostały wysadzone w powietrze, a na pustym placu urządzono park i miejsce zabaw dla dzieci. W 2002 r. plac został wykupiony przez prywatnego właściciela.

Od 2003 r. miejsce synagogi upamiętniają dwie tablice pamiątkowe autorstwa Krzysztofa Nitscha. Na górnej ozdobnej tablicy widnieje napis w języku polskim i hebrajskim: \"W tym miejscu w latach 1861-1938 stała synagoga.\" Na dolnej tablicy widnieje napis w języku polskim i niemieckim: \"Spalenie synagogi przez nazistów w Noc Kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku stało się symbolem represji i prześladowań społeczności gliwickich Żydów, która przez ponad 150 lat współtworzyła historię miasta. Deportacje ponad 600 członków gminy żydowskiej do hitlerowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau zakończyły się w grudniu 1943 roku.\"
W 2008 r. z inicjatywy Stowarzyszenia na rzecz Zachowania Dziedzictwa Żydowskiego w Gliwicach \"Pamięć-Zikaron\" tablice pamiątkowe zostały oczyszczone.

Źródło: