W tym roku [2014] mija setna rocznica wybuchu I wojny światowej. W działaniach wojennych uczestniczyli także Polacy z różnych zaborów, którzy ubrani w mundur wroga zmuszeni byli bić się za nie swoją sprawę, strzelając do swoich rodaków na rozkaz carskich i cesarskich oficerów.Wojna, w której zginęło około 8,5 mln żołnierzy, a ponad 21 mln zostało rannych nie ominęła ziemi łódzkiej. W okresie 22-30 listopada 1914 r. podczas drugiej ofensywy wojsk państw centralnych (Niemiec i Austro-Węgier) na tereny dzisiejszego powiatu łaskiego, Rosjanie wycofując się w kierunku Łodzi, wśród wielu starć stoczyli także jedną ze zwycięskich bitew, tzw. bitwę pod Zamościem. W tym boju rosyjska 7. dywizja piechoty dowodzona przez płk Józefa Dowbor-Muśnickiego (późniejszego generała broni WP) zadała znaczącą klęskę o wiele silniejszym wojskom armii niemieckiej z 10., 104., 156. i 211. pułku piechoty. Było to możliwe dzięki dogodnej pozycji jakie zajmowały wojska rosyjskie na wzgórzach w Grabnie, natomiast wojska niemieckie znajdowały się w dolinie rzeki Grabi od strony Zamościa. Można to ustalić na podstawie przekazów osób, które uczestniczyły w przemieszczaniu zmarłych z prowizorycznych grobów na założony cmentarz. W czasie tej bitwy zniszczona została część kościoła z kaplicą w Grabnie trafiona szrapnelem.

O podjęciu przez Niemców decyzji o założeniu nowego cmentarza przesądziła duża liczba żołnierzy poległych tej w bitwie. Nie jest znana dokładna ich liczba, jednak na podstawie informacji żyjących do lat 90-tych XX w. świadków wydarzeń, a także źródeł parafialnych mogła ona sięgać nawet 800-1000 żołnierzy, choć inne źródła podają znacznie mniejsze liczby zabitych.

Cmentarz w Zamościu o pow. 0,36 ha zlokalizowany jest na skraju lasu przy drodze wojewódzkiej Łask – Wieluń, za skrzyżowaniem z drogą powiatową Grabno – Siedlce. Po II wojnie światowej został on zdewastowany i opuszczony, poginęły metalowe nagrobki oraz ogrodzenie. Dopiero po 1990 r. miejscowa Ochotnicza Straż Pożarna w Grabnie przy wsparciu Gminy Sędziejowice uporządkowała cmentarz. Centralnie ustawiono okazały żelazny krzyż z napisem „1914”, odnowiono żelazną bramę a przy alei wiodącej na cmentarz ustawiono dwa betonowe bloki z umocowanymi stalowymi datami i krzyżami. Kilka lat później odnowiono poziome nagrobki nieznanych żołnierzy. Przypomina o tym fakcie tekst na tablicy umieszczonej przy bramie wejściowej „ Obiekt odrestaurowany z funduszy Fundacji „Pamięć” w roku 1997”. Zidentyfikowani żołnierze posiadają nagrobki ustawione pionowo z wyrytym w języku niemieckim stopniem wojskowym, imieniem i nazwiskiem oraz nazwą pułku i datą śmierci.

Pomimo, że od tamtych wydarzeń minęło 100 lat, Gmina dba o cmentarz, jest on porządkowany raz w roku, a w dzień Wszystkich Świętych składane są kwiaty i zapala się znicze. Coraz częściej cmentarz odwiedzają grupy turystów i młodzieży, zaglądają też przejezdni by zobaczyć to niechlubne świadectwo minionych czasów. Wielu zapala też znicze, bo przecież spoczywają tam też nasi bracia, choć to najeźdźcy, których los się zatrzymał w tym właśnie miejscu. Nie jest wykluczone, że ta zwycięska bitwa miała wpływ na przebieg dalszych wydarzeń, które przyczyniły się do odzyskania przez Polskę niepodległości, której 96 rocznicę obchodzimy w tym roku.

Opracował: Mirosław Potasiak

Źródło: