Pelcowizna – obszar Miejskiego Systemu Informacyjnego w północnej części dzielnicy Praga Północ ograniczony torami kolejowymi linii nr 20 i 9 ( od Wisły przez przystanek ZOO, Praga i Toruńska), Trasą Toruńską i Wisłą. Pelcowizna często jest mylnie uważana za zachodnią część dzielnicy Targówek, a także za część Żerania.

Podział
W obrębie obszaru Pelcowizna znajdują się osiedla:

Golędzinów - w południowej części,
Śliwice - w środkowej części,
Pelcowizna - w północnej części na granicy terenów kolejowych przy Trasie Armii Krajowej; historycznie tereny osiedla sięgały aż do płotu dzisiejszej Elektrociepłowni Żerań
Historia osiedla Pelcowizna
Dawna kolonia i folwark założone około 1806 przez Pelca, właściciela folwarku Golędzinów. Około roku 1820 wytyczono tamtędy szosę modlińską (dziś ul. Modlińska). W 1830 w Pelcowiźnie było 13 domów, w tym kilka należących do rodzin osadników holenderskich, mieszkających tam od początku XIX wieku i należących do zboru w Kazuniu Niemieckim.

Osada przyłączona do Warszawy w 1916. W 1924 uzyskała połączenie tramwajowe z resztą miasta.

Na mapie z roku 1919 na obszarze Pelcowizny znajdują się równoległe ulice, poprzecznie odchodzące od Szosy Kowieńskiej; kolejno od północy: Kościuszki, Ogrodowa, Jasna, Aleksandryjska, Moniuszki, Widok oraz odchodzące od ul. Warszawskie Przedmieście: Szkolna, Kolejowa, Górna, Wąska i Golędzinowska. Na planie z roku 1924 niemal wszystkie te ulice są przemianowane i noszą od północne kolejno nazwy: Toruńska, Pomorska, Bojanowska, Warmińska, Dobrzyńska, Kartuska oraz Malborska, Chełmińska, Królewiecka i Wyszogrodzka, prowadząca na południowy wschód ul. Warszawskie Przedmieście zostaje przemianowana na ul. Jabłonowską, ponadto na północy Pelcowizny pojawia się Helska. Na mapie z 1932 roku równolegle do torów pojawia się ulica Różopolska, a od 1935 przechodząca przez wszystkie ulice Pelcowizny ulica Landwarowska.

Pelcowizna zamieszkana była w dużej części przez pracowników kolei oraz obsługujących pobliską stację kolejową Warszawa Praga. Po wojnie na terenie Pelcowizny wzniesiono fabrykę samochodów osobowych, znaną jako FSO na Żeraniu, otwartą w 1951. W roku 1959 FSO zajęło już część terenów Pelcowizny, z ulic, przy których znajdowały się zabudowania mieszkalne pozostały jedynie wschodnie części ulic Helskiej, Pomorskiej (w roku 1960 przemianowaną na ul. Czahary), Bojanowskiej, Warmińskiej, Dobrzyńskiej i Kartuskiej, którym połączenie z resztą miasta pozostawiono jedynie przez ul. Różopolską prowadząca do ul. Toruńskiej. W roku 1961 zbudowano połączenie ulicy Helskiej i Czahary z ulicą Toruńską, które zostało zlikwidowane w roku 1968. W roku 1979 wszystkie ulice i domy przy nich zostały zlikwidowane i wyburzone, ich tereny zajęła FSO, a jedyną dawniej istniejącą częścią Pelcowizny stała się ulica Toruńska, która awansowała do rangi Trasy Toruńskiej, resztę zajęły fabryki i biura FSO.

Na Pelcowiźnie znajdował się w latach 1900-1956 przystanek kolejki wąskotorowej Jabłonna-Karczew Pelcowizna z mijanką. W historycznych granicach osiedla znajdował się fort XIVA Pelcowizna Twierdzy Warszawa. Do dnia dzisiejszego przetrwał wybudowany na Pelcowiźnie Kościół św. Jadwigi, aktualnie należący do Żerania.

Warszawski MSI wyodrębnia na Pradze-Północ następujące obszary:
Pelcowizna, Nowa Praga, Stara Praga, Szmulowizna

Praga jest jedną ze starszych dzielnic Warszawy, jej obszar włączony został formalnie do miasta u schyłku XVIII w. lecz dopiero w 1945 r. nastąpił podział na Pragę Południe i Pragę Północ.
Powierzchnia dzielnicy to 11,4 km2 z 75 tys. mieszkańców. Znaczna część zabudowy pochodzi z początku wieku i okresu międzywojennego.
Jako jedna z nielicznych dzielnic Warszawy zachowała stara Praga swój naturalny historyczny rodowód.


Praga jest jedną ze starszych dzielnic Warszawy, gdzie ślady ludzkie sięgają paleolitu tj. w X tysiącleciu p.n.e., zaś początki życia miejskiego mają dokładnie tyle stuleci co nasze państwo i naród.
Wcześniejszemu niż na lewym brzegu osadnictwu sprzyjały dogodniejsze warunki geograficzne: łagodniejszy dostęp do rzeki, żyzne gleby, a co za tym idzie - rozwój rolnictwa, hodowli i rybołówstwa. We wczesnym średniowieczu skupiska osadnicze na równinie praskiej połączono i powstał gród z ośrodkiem w Bródnie, niestety w następnym wieku został spalony i nie odbudowany. Wówczas to zapoczątkowała też istnienie przy najstarszej przeprawie przez Wisłę osada Kamion, późniejszy Kamionek. Wiek XV - to okres istnienia na omawianym obszarze już w pełni zaludnionych kilkunastu wsi. Własność książęcą stanowiła wieś Bródno i Żerań, kościelną Kamion, Grochów, Kawęczyn i Gocław, zaś rycersko - szlachecką Golędzinów, Targowe, Załęże i Praga. Podstawowym zajęciem ówczesnej ludności było obok rolnictwa młynarstwo, karczmarstwo, przewoźnictwo, rybactwo i bartnictwo. Mimo postępującego zagospodarowania coraz to nowych terenów, ówczesną Pragę stanowiły w większości łąki, zarośla i lasy. I tak pozostało aż do czasów późnego Średniowiecza.
Nazwa Praga pochodzi prawdopodobnie od wyprażania lasu w celu pozyskiwania terenów pod uprawy. Jednak zupełnie inny źródłosłów podaje J. Słowaczyński, w wydanej w 1838 roku monografii o Pradze. Twierdzi on, że geneza nazwy sięga czasów, kiedy to prześladowani za religię osadnicy czescy, osiedlili się nad Wisłą. To oni, według autora, nadali jej nazwę zaczerpniętą od Pragi czeskiej. Jednak bardziej prawdopodobna jest ta pierwsza wersja, przytaczana w wielu źródłach.
Pierwsze dokumenty ze wzmianką nazwy pochodzą z 1432 roku.
Znaczne zmiany w rozwoju prawobrzeżnych osad przyniósł koniec XVI wieku, kiedy to Warszawa stała się miejscem odbywania sejmów Rzeczypospolitej, a budowa stałego mostu przez Wisłę przyczyniła się do bliższego kontaktu obu stron miasta. Handel wiślany, wolne elekcje czy zjazdy szlacheckie kierowały zainteresowanie na te atrakcyjne tereny. Praga składała się wówczas z Pragi Biskupiej - stopniowo rozwijającej się organizacji miejskiej i Pragi Magnackiej, a potem Książęcej - nie podlegającej prawom miejskim. Ten stan rzeczy przetrwał do końca XVIII wieku, mimo iż nie było wyraźnej linii granicznej. Magnatowi Kazanowskiemu - początkowemu właścicielowi włości Pragi Magnackiej - Praga zawdzięcza szereg inwestycji o znaczeniu gospodarczym (cegielnie, żupę solną, browary, spichlerz, słodownię) natomiast Michałowi Działyńskiemu, jednemu z ówczesnych biskupów, najstarszy zabytek praskiej architektury - kaplicę Loretańską przy kościele Bernardynów. Kaplica Loretańska stała się wkrótce celem licznych pielgrzymek i przyczyniła się tym samym do rozsławienia Pragi. Efektem tego było umieszczenie jej wizerunku (podobnie jak herbu Działyńskich) na pieczęci miasta, którym Praga stała się 10 II 1648 roku. Przywilej miejski, który dotyczył Pragi Biskupiej, położonej w rejonie ulicy Ratuszowej, nadał Pradze król Władysław IV. Ulica Ratuszowa stanowiła wtedy główną ulicę miasta i prowadziła do przystani. Stał przy niej ratusz miejski.
Bliskość rzeki narażała Pragę na częste powodzie, zaś nawałnica szwedzka w XVII wieku przyniosła ciężkie straty rozwijającemu się miastu, w którym najbardziej ucierpiały Praga, Skaryszew, Kamion i Kępa Saska. Następne lata nie przyniosły nic lepszego: epidemie, nieurodzaje, kontrybucje, wojna północna, drugi najazd szwedzki i związane z tym nieustanne przemarsze wojsk, aż w końcu wielka zaraza morowa (z tego czasu pochodzą zachowane do dziś rogatki przy ulicy Grochowskiej, posterunki straży miejskiej przy wale Lubomirskiego, strzegące wylotu głównych szlaków komunikacyjnych). Dopiero lata 20-te i późniejsze XVIII wieku przyczyniły się do odbudowy prawobrzeżnego miasteczka. Stało się to dzięki magnatom, zdążającym do stolicy, a zatrzymującym się tu w małych dworkach, Augustowi III i jego zwycięskiej elekcji, po której jako wotum odbudował on spalony wcześniej kościół parafialny w Kamionie, Stanisławowi Poniatowskiemu, który nabył i zagospodarował dobra, zwane już wówczas Targówkiem.
W 1791 roku Sejm Wielki włączył do Warszawy pięć prawobrzeżnych jednostek administracyjnych, mających własne samorządy, a mianowicie: Golędzinów Królewski, Pragę Biskupią, Pragę Książęcą, Skaryszew i Kamion. Od tej chwili Praga stała się integralną częścią stolicy. Z pierwszych w dziejach Pragi spisów, pochodzących właśnie z okresu unifikacji wynika, że znajdowało się wtedy na jej terenie 540 zabudowanych posesji, zamieszkiwanych przez 7300 mieszkańców, głównie handlowców i rzemieślników.
W tym okresie dotknęło Pragę wiele klęsk i pożóg wojennych. Ostatnia bitwa I Rzeczypospolitej - bitwa o Warszawę w czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku - rozgrywała się na ulicach Pragi w 1794 roku. Jej tragicznym następstwem, poza zniszczeniem zabudowy, była masakra ludności cywilnej dokonanej przez wojska Suworowa, zapamiętana jako "Rzeź Pragi".
Wkroczenie wojsk napoleońskich w 1809 roku, z którym Polacy wiązali wielkie nadzieje na wyzwolenie Polski, dla Pragi było kolejną klęską. Pod budowane fortyfikacje wyburzono znaczną część Pragi: zniknęło wiele dworów, dworków, zajazdów, ulic, kościół Bernardynek i Bernardynów, fara Skaryszewska z przylegającym szpitalikiem dla ubogich, cmentarzem, szkołą ks. Bohomolca.
Wykaz domów do rozbiórki obejmował ponad 200 pozycji z rejonu między Wisłą i Targową. Dzięki usilnym zabiegom mieszkańców Pragi ocalała jedynie kaplica Loretańska, której Prażanie nie pozwolili zburzyć.
Pozbawiona dachu nad głową ludność opuszczała Pragę i osiedlała się na innych terytoriach. Nie otrzymała przyobiecanych odszkodowań, a wystosowany do Napoleona w dniu 28 VIII 1810 roku gorzki memoriał nigdy nie dotarł do adresata.
Ślady zniszczeń przełomu XVIII i XIX wieku pozostały do dziś. Świadczą o tym tereny Portu Praskiego, Parku Praskiego i ZOO.
W okresie Królestwa Kongresowego uczyniono z Pragi VIII cyrkuł Warszawy, mający własną administrację, policję, burmistrza i budżet. Nastąpiły długie lata odbudowy, m.in. wyznaczono granicę Pragi okopem Lubomirskiego, wybrukowano główne trakty, wzniesiono most łyżwowy łączący Żoliborz z Golędzinowem, synagogę przy ulicy Jagiellońskiej. Mimo to odbudowa życia na Pradze postępowała bardzo wolno.
Dalsze zmiany przerwał wybuch powstania listopadowego w 1830 roku. Przedmieścia Pragi stały się terenem zaciętych walk: Grochów, Wawer, Białołęka, a szczególnie Olszynka Grochowska. I znów Praga poniosła ogromne straty w związku z rozbudową okopów, zniszczeniami wojennymi, stratami w ludności.
Rok 1832 zmienił położenie Pragi z VIII na XII cyrkuł, lecz bez oddzielnej administracji. Wkrótce powstały też projekty budowy stałego mostu Kierbedzia (dzisiaj Śląsko - Dąbrowski), jak też linii kolejowych i dworców: Petersbuskiego (obecnie Wileński) i Terespolskiego (dziś Wschodni).
W XIX wieku prawobrzeżna Warszawa pozostawała nadal najbardziej zaniedbaną częścią miasta, a główną ulicę - Targową długo jeszcze otaczały drewniane domki i budki. Mimo znacznego rozwoju gospodarczego jej urbanizację w znacznym stopniu ukierunkowywały władze zaborcze. Po powstaniu 1863 roku zadbały, aby wygląd Pragi przypominał kresowe rosyjskie miasteczko: elewacje drewnianych domów malowano na kolor żółto-brązowy, nad całością górowała bryła cerkwi prawosławnej. Praga, ze względu na obecność dwóch dworców Petersburskiego i Terespolskiego, kolei obwodowej z mostem koło Cytadeli, stała się ważnym węzłem przeładunkowym. To z kolei stało się przyczyną rozwoju przemysłowego dzielnicy. W 1897 roku uruchomiono Stalownię Warszawską, Wytwórnię Naczyń Emaliowanych "Wulkan" i "Labor", Fabrykę Towarzystwa Akcyjnego Lnianej i Jutowej Manufaktury, Fabrykę Lamp Towarzystwa Akcyjnego Praga.
Powstały nowe rejony: Nowa Praga, Szmulowizna, Kamionek, włączone do Pragi w 1889 roku.
Mimo Zarządzenia z 1860 roku zabraniającego wznoszenia drewnianych domów przy głównych ulicach jeszcze w 1882 roku tego typu zabudowania stanowiły 80%.
W 1916 roku do Pragi włączono Golędzinów, Pelcowiznę, Nowe Bródno, Targówek, Grochów, Kawęczyn i Kępy: Saską i Gocławską.
Po odzyskaniu niepodległości władze dążyły do integracji Pragi z Warszawą, o czym świadczyły plany szerokich inwestycji. Udało się z nich zrealizować m.in. odbudowę mostu Poniatowskiego (1925), otwarcie Ogrodu Zoologicznego (1928), który był najnowocześniejszym w Europie, wybudowano wielką zajezdnię tramwajową przy ulicy Kawęczyńskiej (1930), rozbudowano Szpital Przemienienia Pańskiego (1932), oddano do użytku kolej średnicową z mostem (1933), zmodernizowano najważniejsze arterie wylotowe (m.in. Radzymińską), skanalizowano, oświetlono i wybrukowano ulice, wzniesiono szkoły, przedszkola. Nastąpiły lata wzmożonego przyrostu ludności.
Na przeszkodzie do dalszego intensywnego rozwoju stanęła II wojna światowa, podczas której straty sięgnęły ogólnie 12-15% majątku trwałego. W porównaniu z lewobrzeżną częścią miasta Praga stosunkowo niewiele ucierpiała. Jednak stało się to przyczyną degradacji dzielnicy. Władze miejskie, najpierw skoncentrowane na odbudowie bardziej zniszczonych rejonów Warszawy, potem jakby zapomniały o potrzebach prawobrzeżnej stolicy. Niedofinansowana, popadała w coraz to większą ruinę. Jak wielkie są te wieloletnie zaniedbania świadczą nagłówki coraz częściej pojawiające się w prasie: "Praga się wali". Bo rzeczywiście rozpadają się wiekowe, nie remontowane kamienice.
Po reformie samorządowej w 1990 roku Praga stała się dzielnicą - gminą.
Władzę przejął samorząd. W 1994 roku Ustawa Warszawska zmieniła status dzielnicy - gminy w status jednostki pomocniczej Gminy Centrum - dzielnicę. Od tej pory nie była ona samodzielną jednostką samorządu terytorialnego. Wszystko co się tu działo było ściśle uzależnione od jednostki nadrzędnej jaką była Gmina.
Dlatego, jeżeli całe miasto nie uzna, że przyszedł ten krytyczny czas, kiedy należy zdecydowanie skoncentrować się na potrzebach Starej Pragi, to na nic zdadzą się decyzje Konserwatora Zabytków, prozabytkowe akcje różnych organizacji...

Opracowanie pochodzi ze strony Urzędu Dzielnicy.