Fabryka "Drucianka" w Warszawie właściwie Warszawska Fabryka Drutu, Sztyftu i Gwoździ znana też jako Belgijska Fabryka Drutu w Warszawie, a po wojnie jako Warszawska Fabryka Drutu i Gwoździ im. Karola Wójcika i Fabryka Sprężyn im. Karola Wójcika – dawny kompleks przemysłowy przy ul Objazdowej 1, na terenie warszawskiej Pragi Północ, składający się z głównej hali produkcyjnej, galwanizerni, magazynu, stajni, portierni i budynku administracyjnego. Obiekt znajduje się od 2010 r., w wojewódzkim rejestrze zabytków.
Zabudowania fabryki zostały wzniesione na ul. Objazdowej, na terenie Szmulowizny − równolegle do ul. Kawęczyńskiej sięgając od ul. Objazdowej aż do ul. Wojnickiej i prawie stykając z zabudowaniami tamtejszej zajezdni tramwajowej.
Fabryka powstała w 1899 r., jako Warszawska Fabryka Drutu, Sztyftów i Gwoździ, już od momentu powstania stając się głównym producentem gwoździ, łańcuchów, siatki metalowej i drutu kolczastego na terenie ówczesnego Królestwa Polskiego. Ze względu na produkowany asortyment nazywana była popularnie ”Drucianką”. Zarząd spółki mieścił się w Brukseli, w Belgii.
W 1918 r., robotnicy fabryki uczestniczyli w rozbrajaniu Niemców.
W dwudziestoleciu międzywojennym fabryka zatrudniała ok. 360 osób. W tym okresie zakład był istotnym ośrodkiem ruchu robotniczego w Warszawie, a jego pracownicy organizowali strajki przeciwko złym warunkom pracy i niskim płacom między innymi w latach: 1914 (domagano się podwyżki płac), 1916 (domagano się żywności i odzieży ochronnej), 1934/1935 (protestowano przeciwko obniżkom płac), a także często angażowali się w działania organizacji komunistycznych, między innymi Karol Wójcik - członek Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) i Komunistycznej Partii Polski (KPP). W 1919 r., w fabryce przeprowadzono rewizję, powodem było podejrzenie ukrycia borni zarekwirowanej rok wcześniej Niemcom i mającej służyć prawdopodobnie przyszłej komunistycznej milicji narodowej, mającej powstać gdyby bolszewicy zajęli Warszawę.
Podczas kampanii wrześniowej, zakład został zbombardowany, a część budynków uległa zniszczeniu lub utraciła dachy na skutek pożaru. Od połowy 1940 r., na terenie zakładu zaczęła ukazywać się konspiracyjna gazeta, o czym powiadomił gestapo jeden z konfidentów przekazując także listę robotników czytających ją. Robotnicy zostali aresztowani w październiku 1940 r., podczas zorganizowanej akcji gestapo, które wkroczyło na teren fabryki aresztując ponad 30 pracowników w tym Karola Wójcika. Robotnicy zostali następnie deportowani do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Z aresztowanych robotników wróciło tylko pięciu.
W 1944 r., na polecenie Władysława Dworakowskiego powstał na terenie fabryki komitet samoobrony mający na celu ochronę zakładu przed grabieżą i zniszczeniem. W okresie powstania warszawskiego, komitet podczas ewakuacji fabryki przez Niemców, zdołał ukryć pasy transmisyjne, smary, cynk, ołów, silniki elektryczne oraz wagony z węglem, drutem i inne materiały produkcyjne. W czasie walk o wyzwalanie Pragi, we wrześniu 1944 r., przez sowietów − fabryka uległa spaleniu. Ocalał jedynie budynek magazynu wyrobów gotowych, który posłużył do odbudowy zakładu w okresie powojennym.
W 1946 r., zakład został znacjonalizowany i przyjął nazwę − Warszawska Fabryka Drutu i Gwoździ im. Karola Wójcika, na cześć jej robotnika zamordowanego w KL Auschwitz, w 1941 r. W 1952 r., zakład uległ przekwalifikowaniu zmieniając nazwę na – Warszawska Fabryka Sprężyn im. Karola Wójcika i specjalizując się w wyrobie sprężyn dla przemysłu motoryzacyjnego, lotniczego i rolniczego. Jednym z odbiorców było między innymi FSO Żerań. Zakład zakończył działalność w 2000 r., po 101 latach funkcjonowania.
Opuszczone budynki fabryczne przez lata ulegały aktom wandalizmu oraz systematycznie był rozkradany przez złomiarzy.
Fabryka wraz ze znajdującym się naprzeciwko dawnym kompleksem młyńskim Michla, stanowi dzisiaj unikatowy relikt budownictwa przemysłowego Szmulowizny, przełomu XIX i XX wieku. Jest także jednym z niewielu zachowanych przykładów twórczości architektonicznej Kazimierza Loewego – jednego z czołowych polskich architektów i budowniczych końca XIX wieku. Ma również duże znaczenie kulturowe jako jeden z najważniejszych zakładów przemysłowych dawnej Pragi, który znacząco wpłyną na przemysłowy charakter Szmulowizny.
Starania w sprawie ocalenia fabryki podjęło Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców „Michałów”, jednak długo na przeszkodzie we wpisaniu obiektu do rejestru zabytków stał problem ze skontaktowaniem się z dwojgiem z wietnamskich właścicieli do których należały między innymi budynki remizy i hali produkcyjnej. Pozostała część budynków należy do miasta i PKP.
Kompleks w składzie: główna hala produkcyjna, galwanizernia, magazyn, stajnie, portiernia i budynek administracyjny został 31 sierpnia 2010 r., wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków pod nr A-977, decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków – Barbary Jezierskiej.
Za Wiki: