Getto warszawskie – getto dla ludności żydowskiej w Warszawie zorganizowane przez okupacyjne władze hitlerowskie w czasach II wojny światowej.


Do dzisiaj zachowały się prawdopodobnie tylko dwa krótkie kawałki muru getta. Znajdują się one w podwórku – pomiędzy posesjami przy ul. Siennej 55 i Złotej 62. Na ulicy Waliców zachował się fragment ściany dawnego budynku browaru (Waliców 11a), który był domem granicznym getta.

Powstanie getta
Getto warszawskie zostało utworzone przez okupacyjne władze hitlerowskie 12 października 1940. W tym dniu szef dystryktu Fischer podpisał oficjalne zarządzenie o utworzeniu getta wraz z załącznikiem wymieniającym ulice graniczne "dzielnicy żydowskiej".

Teren getta w Warszawie
Getto powstało na wydzielonym, otoczonym murem od reszty miasta terenie o powierzchni ok. 2,6 km². Granice getta w pierwszym okresie przebiegały ulicami: Wielka (obecnie miejsce po niej zajęte jest przez Pałac Kultury i Nauki), Bagno, pl. Grzybowski, Rynkowa, Zimna, Elektoralna, pl. Bankowy, Tłomackie (obecnie odcinek al. "Solidarności"), Przejazd, Ogród Krasińskich, Freta, Sapieżyńska, Konwiktorska, Stawki, Okopowa, Towarowa, Srebrna i Złota. Później obszar getta był pomniejszany.

Dzielnica dzieliła się na tzw. duże i małe getto. Jedynym ich połączeniem był wąski przesmyk skrzyżowania Żelaznej z Chłodną. Od momentu utworzenia granicy getta środkiem ul. Żelaznej duże i małe getto łączył drewniany wiadukt (uruchomiony 26 stycznia 1942, według innych źródeł 16 lutego 1942 lub 26 kwietnia 1942) przeprowadzony nad ulicą Chłodną wzdłuż Żelaznej. Wysoka na dwa piętra konstrukcja, do której z każdej strony prowadziły pięćdziesięciostopniowe schody, była największą z czterech pieszych przepraw mostowych, jakie powstały na terenie getta. Żydzi nazwali to przejście "Mostem Westchnień". Ruch kołowy pomiędzy dużym a małym gettem odbywał się wąskim pasem wschodniej jezdni Żelaznej. Komunikację na skrzyżowaniu z Chłodną regulowały dwie bramy otwierane przemiennie tak, aby raz puścić jadących pomiędzy dwoma częściami getta a raz ruch "aryjski" ulicą Chłodną. Miejsce to, ze względu na wielki ruch i ciasnotę wąskiego przesmyku nazywano "Dardanelami" lub (ze względu na bestialstwo wart niemieckich i SS-manów z narożnej Nordwache) "Scyllą i Charybdą".

Warunki życia w getcie
W styczniu 1941 roku zamknięto w nim ok. 400 tys. Żydów. Maksymalną liczbę ludności – ok. 460 tys. osiągnęło getto w marcu 1941. W getcie panowały bardzo ciężkie warunki życia[1] oraz terror. Śmiertelność była bardzo wysoka. Tylko w okresie od zamknięcia dzielnicy żydowskiej w październiku 1940 roku do połowy 1942 roku zginęła 1/4 mieszkańców getta.

Czarną sławą zapisała się ulica Karmelicka o niezwykłym natłoku ruchu pieszego i kołowego, nazywana przez mieszkańców getta "Gibraltarem" lub "Wąwozem Śmierci". Tędy codziennie przemieszczały się samochody SS do więzienia na Pawiaku i z Pawiaka do Alei Szucha, tu Niemcy maltretowali przechodzących Żydów, a nawet strzelali do nich na oślep.

Akcje likwidacyjne
Pierwszą wielką akcję likwidacyjną getta rozpoczęto 22 lipca 1942. Zamknięto małe getto, wywożąc liczne transporty do obozów zagłady, głównie Treblinki. Do końca 1942 roku wywieziono ok. 300 000 mieszkańców getta.Na terenie getta 9 sierpnia wymordowano około 3 tysięcy Żydów.

Miejsce wywózki z getta nazywało się Umschlagplatz (plac przeładunkowy, służył pierwotnie do przeładowywania towarów przywożonych ze strony "aryjskiej" na środki transportowe getta) i mieściło przy dzisiejszej ulicy Stawki (u zbiegu z Dziką). Był to dość spory placyk przy bocznicy kolejowej. Aktualnie znajduje się tam Pomnik Umschlagplatz.

Po zakończeniu "akcji likwidacyjnej" teren dotychczasowego getta na południe od Leszna został włączony do "aryjskiej" części Warszawy. Na północ od ul. Leszno przeplatały się ze sobą tzw. tereny dzikie (gdzie nikt nie mógł mieszkać i poruszać się) oraz porozrzucane tereny getta szczątkowego – oddzielone od siebie kwartały budynków, w których mogli zamieszkać pozostali jeszcze w Warszawie Żydzi (było ich około 50-65 tysięcy), pracujący w tzw. szopach, czyli zakładach produkcyjnych na rzecz Niemiec (szop Hallmanna, szop Hoffmana, szop Oschmann-Leszczyński, szop Roehricha, szop szczotkarzy, szop Fritza Schultza, szop Karla Georga Schultza, szop Schillinga, szop Toebbensa, garbarnia Weiglego).

Do kolejnej akcji wysiedleńczej doszło w dniach 18-22 stycznia 1943 na rozkaz H. Himmlera, który w dniu 9 stycznia 1943 dokonał osobistej inspekcji terenów getta. Wywieziono wtedy do Treblinki około 6 tysięcy Żydów. Styczniowa akcja wywózki Żydów doprowadziła do pierwszego oporu. Bojowcy Mordechaja Anielewicza zaatakowali zbrojnie Niemców prowadzących kolumnę Żydów na Umschlagplatz. Do tego pierwszego starcia doszło na rogu ul. Niskiej i Zamenhofa.

Ulica Świętojerska w Warszawie – jedna z głównych ulic Nowego Miasta, biegnąca od ul. Freta do ulicy gen. Władysława Andersa.
Znana już w średniowieczu ulica Świętojerska pierwotnie była drogą narolną biegnącą przy gruntach należących do kanoników regularnych działających przy kościele św. Jerzego. Ów kościół, wzniesiony na początkowym odcinku ulicy, tuż przy Freta, powstał z fundacji książęcej już po roku 1313. Później kościół został przejęty przez opactwo Czerwińskie i utworzono przy nim prepozyturę zakonną. Około roku 1454 z fundacji księcia Bolesława IV zwanego warszawskim wzniesiono na miejscu pierwotnej, drewnianej świątyni murowany, gotycki kościół i klasztor kanoników.

O samym kościele w pierwszym okresie jego istnienia wiadomo niewiele; w latach 1547-48 został przebudowany przez muratora Jana Baptystę Wenecjanina, chętnie sięgającego do motywów włoskiego renesansu. Nazwa ulicy Przy św. Jerzym występuje po raz pierwszy w roku 1485, choć w XVI wieku bywała też od siedziby kanoników zwana Klasztorną.

Od roku 1388 na należącej do kanoników roli Świętojerskiej powstały ogrody chętnie dzierżawione przez mieszczan, co było początkiem istnienia jurydyki Świętojerskiej, zwanej także Klasztorną lub Świętojurską.

Wiek XV przyniósł pierwsze drewniane domostwa, luźno rozrzucone domy i dworki. Ich mieszkańcy byli ubodzy rolnicy i rzemieślnicy, zdziesiątkowani potem przez epidemię szalejącą tu w latach 1614-25. Jeszcze w roku 1660 przy ulicy znajdowały się 24 domy i dwory oraz 4 browary; w roku 1676 wojewoda płocki Jan Dobrogost Krasiński na terenie wykupionych ogrodów przystąpił do budowy Pałacu Krasińskich według projektu Tylmana z Gameren.

Południową stronę ulicy na długości 400 metrów zajęły wtedy pałacowe ogrody, zaś dziedziniec (obecny Plac Krasińskich oddzielono od Świętojerskiej pałacową oficyną. W wieku XVIII przy ulicy pojawiły się kamienice murowane, zaś w drugiej połowie tego stulecia murowane pałace, wzniesione dla generała Jana Sibilskiego i wojewody mścisławskiego Konstantego Ludwika Platera.

W roku 1779 wzniesiono w pobliżu Placu Krasińskich kamienicę dla Teatru Narodowego, który sprowadził się tu do nowej siedziby. Kilka lat później, 18 kwietnia 1794 podczas ucieczki oddziałów gen. Osipa Igelströma Świętojerska była miejscem zaciętej walki: wielu mieszkańców poniosło śmierć, kilka domów zostało spalonych.

Po kasacie zakonu kanoników regularnych w roku 1818, jego zabudowania przeszły na własność skarbu państwa i zostały wydzierżawione firmie Józefa Morissa oraz Tomasza Evansa. Pan Moriss prowadził przy Świętojerskiej własny zakład już wcześniej; po wydzierżawieniu zabudowań pokościelnych spółka umieściła w nich fabrykę maszyn i odlewów funkcjonującą dotąd w kościele św. Benona przy ul. Pieszej.

Józef Moriss odszedł ze spółki w roku 1824, trzydzieści lat później, w roku 1854 do rodzinnego interesu Evansów dołączyli zarządcy Rządowej Fabryki Machin przy ul. Solec: Stanisław Lilpop i Wilhelm Rau, którzy odkupili od Evansów firmę w roku 1866. W roku 1868 do firmy dołączył trzeci udziałowiec, belgijski baron Seweryn Loewenstein, i od roku 1872 firma działała pod nazwą Towarzystwo Przemysłowe Zakładów Mechanicznych Lilpop, Rau i Loewenstein Spółka Akcyjna, lub krócej – Lilpop, Rau i Loewenstein. Około roku 1860 zburzono wieżę dawnego kościoła św. Jerzego, w 1862 ulicę poszerzono i uregulowano – po tym okresie rozebrano fragment prezbiterium kościoła.

W roku 1881 zakłady "Lilpop, Rau i Loewenstein" wyprowadziły się na Solec, zas w kościele świętojerskim od roku 1893 działała manufaktura firanek i wyrobów koronkowych Towarzystwo Akcyjne M.S. Feinkind.

Podczas modernizacji i rozbudowy nowej siedziby w latach 1893-1896, Feinkindowie rozebrali większą część murów kościoła; w roku 1913 uzyskali zezwolenie Magistratu na budowę hali targowej, zwanej Halą Świętojerską. Piętrowa Hala Świętojerska zwana też Bazarem Feinkinda wzniesiona według projektu Kazimierza Gadomskiego oraz Artura Friedmana i Henryka Juliana Gaya mieściła 44 kramy, 100 sklepów i 100 piwnic, w których znajdowały się chłodnie i fabryka sztucznego lodu.

Świętojerska międzywojenna podobni jak okoliczne ulice miała handlowy charakter, i była zamieszkana głównie przez ludność żydowską. Podczas wojny 1939-1945 połowa ulicy, na zachód od ul. Bonifraterskiej, znalazła się w obrębie getta i została zburzona wraz z nim w roku 1943; pozostały odcinek unicestwiły walki powstania warszawskiego. W okresie powojennym zrezygnowano z odbudowy zniszczonej zabudowy i wzniesiono zupełnie nowe osiedle, a sama Świętojerska zmieniła nieco przebieg; podczas rozbiórki ruin Hali Świętojerskiej w latach 1945-7 odsłonięto fragment gotyckich murów północno-zachodniego narożnika kościoła św. Jerzego, zniszczono go jednak w roku 1962.

W latach 1956-59 wybudowano według projektu Romualda Gutta ciągnące się wzdłuż Świętojerskiej zabudowania ambasady Chin, przypisane numeracji ulicy Bonifraterskiej. Na ulicy Boniraterskiej znajduje się również Klasztor Ojcow Boniratów. Maja oni również swoją apteczkę z ziołami.
Źródło: