Kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego – trójnawowa bazylika z transeptem. Jako zakończenie budowy przyjmowana jest data konsekracji kościoła, rok 1232. Bryła kościoła zachowała się w nienaruszonym układzie. Front kościoła zdobi romański portal i rozeta. Wyposażenie świątyni pochodzi z okresu baroku i rokoka.
Kościół klasztorny p.w. św. Tomasza Kantuaryjskiego w Sulejowie wzniesiony ze szlachetnego piaskowca szydłowieckiego, w starannie ciosanych blokach i ułożonych w regularne szychty, przedstawia budowlę sklepioną. Sklepienie znalazło podparcie w grubości murów i nieznacznie występujących skarpach. Romański portal głównego wejścia do kościoła mieści się w ścianie zachodniej, na osi nawy głównej, nad nim zaś umieszczono maswerk. Nad dawnym wejściem bocznym znajduje się romański tympanon z końca XII w. przedstawiający płaskorzeźbiony krzyż wczesnochrześcijański, po bokach którego jest słońce, księżyc i ptak jako symbole śmierci Chrystusa. Skrzydło zachodnie klasztoru przeznaczano na spiżarnie, składy oraz pomieszczenia dla braci i nowicjatu. Natomiast od strony północnej mieścił się ogród warzywno-owocowy. Skrzydło od strony południowej, z którego przetrwały jedynie partie murów i fragmenty piwnic, mieściło mieszkanie opata oraz kaplicę, w której uczestniczył we mszy świętej kardynał Geatano w 1597 roku, będący gościem opata Schenkinga, jako przedstawiciel papieża.
Kapitularz w kościele sulejowskim z połowy XIII w., jest pomieszczeniem zbudowanym na rzucie kwadratu, nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym o czterech przęsłach wspartych tylko na jednej kolumnie. Konstrukcja kapitularza jest wykonana po mistrzowsku. Należy ją zaliczyć do najśmielszych przedsięwzięć sztuki sklepiania systemem krzyżowo-żebrowym na ziemiach polskich. Kapitularz mimo sklepienia ostrołukowego zachował cechy romańskie, takie jak: proporcje, kolumny, ornamentacja kapiteli i przezrocza. W krużganku kapitularza zaskakuje bogata kamieniarka zworników i wsporników o motywach heraldycznych. Występujące na wspornikach sklepiennych: orzeł jagielloński, Pogoń litewska i krzyż węgierski, upewniają pobyt Władysława Jagiełły w Sulejowie. W kapitularzu Ojcowie Cystersi po odzyskaniu swojej własności urządzili muzeum przeznaczone dla licznych turystów, wczasowiczów i młodzieży szkolnej. Znajdują się tu cenne eksponaty, takie jak: obraz Kazimierza Sprawiedliwego, obraz opata Schenkinga, unikalny tryptyk przedstawiający Trójcę Świętą z pierwszej połowy XVI w. oraz liczne szaty liturgiczne.
Ołtarz główny z obrazem „Wniebowzięcie Matki Boskiej” wykonany został w 1788 roku przez Joannesa Millmana. Ambona wykonana z drewna, polichromowana, obrzeżona półkolistą balustradą, zwieńczona jest baldachimem z piramidą chmur i klęczącą postacią św. Tomasza Kantuaryjskiego (Tomasza Becketa z Canterbury) w zakonnym stroju. Po obu stronach nawy głównej umieszczone są stalle, dwukondygnacyjne z 2 poł. XVIII w. o bogatej dekoracji snycerskiej zaplecków i przedpiersi. Pierwszy rząd zakończony jest siedziskiem dla przeora – latus prioris, z wysokim zapleckiem, zwieńczonym szczytem z rocaillów i osobnym wejściem. W rogach wiszą obrazy w pięknych rokokowych asztach przedstawiające papieży: Benedykta XII, Aleksandra III, Eugeniusza III i Urbana IV.
Organy kościoła cysterskiego w Sulejowie powstały w XVII w. i poddawane były udoskonaleniom. Wykazują one podobieństwo do organów kościoła cysterskiego w Wąchocku i być może są dziełem tego samego organmistrza i warsztatu snycerskiego, najprawdopodobniej zakonnego. Tradycje organmistrzowskie szczególnie mocno zakorzeniły się w Zakonie Cystersów. Posiadali warsztaty zakonne m.in. w Szczyrzycu. Budowali organy o przewadze głosów metalowych, mając własne źródła zaopatrzenia w cynę i ołów. Inicjatorem ich budowy był zapewne opat Stanisław Zaremba. Instrument posiada 22 głosy (2 klawiatury ręczne + 1 nożna) z
cymberblastem, tj. wirującą gwiazdą z dzwonkami. W 1784 roku był naprawiany przez znanego organmistrza z Brzegu – Chrystiana Wilhelma Schefflera. na centralnej wieży pozytywu stoi rzeźba Matki Boskiej Apokaliptycznej. Wielkość i podobieństwo organów wąchockich i sulejowskich mogła wynikać z identycznych wymiarów obu cysterskich kościołów. Instrumenty usytuowane są na prawie identycznych chórach muzycznych, ukształtowanych w formie podkowy. Balustrada chóru sulejowskiego jest dekorowana w kwaterach malowidłami o tematyce emblematycznej. Obrazy mogły powstać prawdopodobnie w czasach opata sulejowskiego Stefana Sitarskiego (zm. w 1686r.), którego herb Abdank znajduje się w barokowym kartuszu pod pozytywem. Emblematy stały się gatunkiem stojącym na pograniczu poezji i malarstwa. Spotykano je także we wnętrzach kościelnych: stallach, ołtarzach, feretronach, czy jak w przypadku Sulejowa, na balustradzie chóru muzycznego. malanowicz.eu (fantom)