Przykład formowania się zabudowy rynku w XIX wieku, metodą scalania i wykorzystania starszej zabudowy czterech posesji (najstarsze podziały własnościowe nawiązują do pierwotnych, związanych z lokacją miasta); wartości architektoniczne mają przesklepione wnętrza z XVIII wieku i zachowane z 2. połowy XIX wieku klasycyzujące elewacje, wystrój sali balowej i klatka schodowa.



Historia



Prawie kwadratowa posesja w północnej pierzei rynku lokacyjnego powstała z połączenia czterech wąskich parceli, oznaczonych numerami na planie regulacyjnym Kielc z 1823 roku. Stały na niej wówczas dwa murowane domy od strony rynku, wzmiankowane w źródłach z 2 połowy XVIII wieku, z których zachodni, piętrowy był poprzedzony podcieniami. Cała murowana zabudowa, należąca do Jana Mozalskiego, tworzyła trzy skrzydła wokół małego podwórka, przy czym tylna z oficyn stała wzdłuż obecnej ulicy Orlej. W latach 30. XIX wieku, po przebiciu obecnej ulicy Warszawskiej, posesja stała się narożną. To umożliwiło uformowanie frontowego, parterowego skrzydła od nowej ulicy. Od 1841 roku posesja należała do Smoleńskich. Przed 1847 rokiem rozebrano podcienia i scalono zabudowę przy rynku w jedną całość architektoniczną. W 1866 roku część pomieszczeń była wynajmowana na cerkiew prawosławną, kancelarię pułkową i szwalnie wojskowe. W 1883 roku zlicytowaną nieruchomość nabyli Kosterscy. Około 1889 roku kamienicę przebudowano po pożarze, zmieniając wygląd elewacji od rynku (jońskie głowice pilastrów zastąpiono obecnymi, zlikwidowano attyki nad pseudoryzalitami, zmieniono arkadowy wjazd bramny na prostokątny). Na początku XX wieku część budynku użytkowała Resursa Kupiecka, od 1904 roku - pensja Marii Krzyżanowskiej, a w latach 1909-1914 - szkoła przemysłowo-techniczna inżyniera Zygmunta Kosterskiego. W latach 1945-1971 część sal, zajmowało Muzeum Świętokrzyskie, które je wyremontowało i zaadaptowało, a do 2006 roku także Biblioteka Wojewódzka. Od 1954 roku, do dziś, na parterze funkcjonuje sklep delikatesowy. W trakcie remontu, prowadzonego etapami od 2006 roku odsłonięto w przejeździe bramnym kamienny, uszaty portal z XVIII wieku.



Opis



Zabudowa całej posesji, usytuowanej w Rynku, przy wlocie ulicy Warszawskiej, składa się z trzech murowanych obiektów funkcjonujących komunikacyjnie jako całość: piętrowej, narożnej kamienicy przy Rynku i ul. Warszawskiej (Rynek 5), przyległego do niej, nieco niższego budynku na rogu z ulicą Orlą (ulica Warszawska 1) oraz dwupiętrowej oficyny z fasadą od ulicy Orlej (ulica Orla 1). Zgrupowane są wokół wewnętrznego podwórza, na który prowadzą dwie bramy wjazdowe - od Rynku i ulicy Orlej. Kamienica przyrynkowa narożna została zbudowany na rzucie litery L, ze ściętym narożnikiem i bramą przejezdną od strony Rynku. Ma ujednolicone wieloosiowe elewacje frontowe pokryte boniowaniem. Ich środkowe partie i narożną podkreślono pozornymi ryzalitami, opiętymi pilastrami w wielkim porządku. Układ wnętrz jest mocno przekształcony. W części zachodniej i przyległym przejeździe bramnym czytelne są pozostałości dawnej kamienicy z podcieniami, oznaczonej na planie z 1823 roku, która także powstała w wyniku scalenia dwóch starszych obiektów - frontowych kamieniczek i przyległych do nich oficyn, co jest widoczne w układzie wnętrz, sklepieniach piwnic, parteru i przejazdu bramnego. W części wschodniej na piętrze narożne pomieszczenie zajmuje wielka sala balowa o klasycystycznym wystroju. Przylega do niej od północy wielka klatka schodowa, z żeliwnymi schodami, z zachowaną oryginalną stolarką drzwiową.



Zabytek dostępny dla zwiedzających z zewnątrz oraz w pomieszczeniach handlowych.



Oprac. Anna Adamczyk, 14.12.2014 r.



Źródło:

/p>

Rynek jest jednym z najstarszych placów Kielc. Od 1295 roku zwał się "locum forense" - miejsce targowe i sądowe. Od czasu lokacji miasta na prawie magdeburskim (ok. 1364), nadanym przez biskupa krakowskiego Bodzantę Jankowskiego, zwany "Rynkiem" lub "Zajazdem". Jego kształt jest uwarunkowany przebiegiem ciągów komunikacyjnych pomiędzy kolegiatą a średniowieczną osadą przy kościele św. Wojciecha. Wtedy też wytyczono cztery ulice: Bodzentyńską (Bożęcką), Leonarda, Mała i Dużą (Wielką). Później przybyły ulice Piotrkowska, Kozia i Radomska (Warszawska), wybudowana dopiero w 1837 roku. Kiedy król Zygmunt I w 1535 roku potwierdził posiadanie przez Kielce prawa magdeburskiego, ustalił termin wtorkowego jarmarku i targu tygodniowego, wybudowano na środku Rynku ratusz (spłonął w 1800 roku). Fundatorem gmachu był prawdopodobnie bp krakowski Jan Konarski. Od roku 1759 pb A. Załuski polecił budować w rynku tylko domy murowane, piętrowe z podcieniami, a ich właściciele zwalniani byli na pewien czas z podatków. W roku 1835 w zachodniej części Rynku zaczęto budowę nowego ratusza. W miejsce spalonego planowano urządzić wodozbiór, jako basen przeciwpożarowy (zrobiono to dopiero w okresie okupacji hitlerowskiej). Po wojnie zbudowano tu fontannę (zlikwidowaną w 2008 roku). Nazwa Rynek lub Rynek Miejski utrzymywała się do roku 1929, kiedy przemianowano go na Plac Marszałka Piłsudskiego. Niemcy wprowadzili nazwę Adolf Hitler-Platz. Po wyzwoleniu nazwano go Placem Partyzantów AL. Od marca 1993 przywrócono historyczną nazwę Rynek. Targi odbywały się tu do 1935 roku. Do dziś zachował się średniowieczny układ przestrzenny Rynku, z ulicami wychodzącymi z naroży.

Źródło: Album Kielecki. Starówka. Przewodnik cz. 1, R. Wrońska-Gorzkowska, E. Gorzkowski.