29-30.04.2026 - synchronizują się dane między starymi (0,5TB) a nowymi (2TB) dyskami SSD, w czwartek mogą występować chwilowe przerwy w działaniu strony (trzeba będzie wyciągnąć stare dyski i w ich miejsce włożyć nowe oraz sprawdzić uruchamianie serwera).
Położona jest w powiecie Świdwin, w środkowo-wschodniej części województwa zachodniopomorskiego na wysoczyznach morenowych fazy pomorskiej, ukształtowanych podczas ostatnich zlodowaceń ery kenozoicznej. Pocięta głębokimi dolinami rzek i strumieni charakteryzuje się niezwykle urozmaiconym krajobrazem. Pod narzutowymi warstwami polodowcowymi znajdują się kredowe i jurajskie, mezozoiczne utwory wapienne, należące do Wału Pomorsko-Kujawskiego, z charakterystycznymi dla tej jednostki tektonicznej permskimi słupami solnymi (diapirami). Urozmaicony morfologicznie teren gminy, zwanej „Szwajcarią Połczyńską” z licznymi rzekami i jeziorami pokryty jest w 37,7% lasami, w których występują charakterystyczne siedliska buka pomorskiego o wysokich walorach estetyczno- krajobrazowych.
Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z okresu neolitu ok. 3200 r. przed naszą erą (kultura pucharów lejkowatych - osada w Buślarach). Z epok prehistorycznych (kamienia, brązu, żelaza) pochodzą znaleziska archeologiczne w postaci nielicznych narzędzi, broni, naczyń i ozdób, przechowywane w Muzeum Narodowym w Szczecinie (kolekcja majora H. von Manteuffel z Redła) i w Muzeum w Koszalinie7. Przeprowadzone w 1997 r. badania powierzchniowe w ramach tzw. Archeologicznego Zdjęcia Polski oraz interwencyjne badania archeologiczne wyprzedzające budowę gazociągu na trasie Połczyn Zdrój-Barwice- Trzesieka pozwoliły na uchwycenie śladów osadnictwa w okolicy Połczyna (kultura amfor kulistych w pobliskim Rąbinie, kultura ceramiki sznurowej i kultura ceramiki dołkowo-grzebykowej w okolicach Ogartowa). Z okresu brązu (1700-1200 p.n.e.) pochodzą znaleziska z Kołacza. Na ślady osad kultury łużyckiej (ok. 1250 r. p.n.e.) trafiono w okolicach Połczyna Zdroju. Na przełomie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (ok. 700 r. p.n.e.), na bazie kaszubskiej grupy ludności łużyckiej wyodrębnia się nowa kultura zwana pomorską lub wschodniopomorską. Kilkadziesiąt cmentarzysk i osad tej kultury odkryto na terenie dawnego powiatu świdwińskiego, w tym i z Połczyna Zdroju oraz miejscowości położonych w jego pobliżu: Buślary, Brusno, Kołacz, Popielewo, Redło, Wardyń Górny). Z okresu wpływów rzymskich pochodzą ozdoby i naczynia wydobyte z grobów popielnicowych na terenie obecnego sanatorium „Gryf” w Połczynie Zdroju (cmentarzysko datowane na I w. n. e - połowa III w. n.e.), cmentarzyska szkieletowe grupy dębczyńskiej w Połczynie Zdroju i Redle. Okresem szczególnie ważnym dla rozwoju społeczności pomorskich był V-VI wiek naszej ery - w wyniku „wędrówek ludów” i migracji licznych ludów germańskich, słowiańskich i koczowniczych wywodzących się ze stepów euroazjatyckich kształtuje się nowy model kulturowy typowy dla słowiańszczyzny zachodniej wczesnego średniowiecza. Pierwsze osady kultury Słowian Zachodnich pojawiają się w VI w - z tego czasu pochodzi odkryta w północnej części Połczyna Zdroju rozległa osada wczesnośredniowieczna Palupe (Pluchenberg - osada na palach). Rozległe osiedla wspólnot wiejskich z tego czasu w IX wieku zostają zastąpione małymi, wczesnofeudalnymi grodami, pełniącymi funkcje obronne, sądowe i administracyjne. Grodzisko usytuowane w widłach cieków wodnych wpływających do rzeki Wogry, położone ok.3 km na południe od m. Połczyn Zdrój, datowane na połowę IX wieku, odegrało istotną rolę w powstawaniu plemiennej wspólnoty terytorialnej, której osady otwarte egzystowały zapewne przed założeniem grodu, w czasie jego trwania i również po jego upadku w X wieku, podczas umacniania się w dorzeczu Dolnej i środkowej Parsęty władztwa Piastów. Powstanie przedlokacyjnego organizmu miejskiego z centrum w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Wogry przy szlaku handlowym biegnącym wzdłuż jezior Czaplineckich do Drahimia, Czaplinka i Wałcza w kierunku Wielkopolski wiązało się z wymianą handlową, której ożywienie nastąpiło na przełomie X/XI w. (996 r. skarb Połczyński)8. Szlak solny z Połczyn Zdroju do Wielkopolski wiódł przez Połczyn Zdrój, co już w czasach rzymskich miało wpływ na rozwój osadnictwa. Leżący na pograniczu, ukryty w lasach i chroniony naturalnymi warunkami terenowymi gród w Połczynie Zdroju kontrolował ważny szlak komunikacyjny łączący Polskę z Połczyn Zdrojem i jako taki był przedmiotem wielu najazdów zbrojnych zarówno ze strony Polski, Marchii Brandenburskiej jak i Zakonu Krzyżackiego. Na przełomie XII i XIII w Połczyn wchodził w skład kasztelanii białogardzkiej. Przez jakiś czas związana z Polską Kasztelania Białogardzka od 1238 r. należała do Księstwa Zachodniopomorskiego, którego książę Barnim I został obłożony klątwą papieską za pozbawienie joannitów dóbr klasztornych (przeszli na stronę Brandenburgii). Zmuszony do zależności lennej Barnim I w 1274 r. próbował uwolnić się od zwierzchności Brandenburczyków korzystając z pomocy księcia Bolesława z Wielkopolski. Niestety, chociaż udało się wyprzeć najeźdźców z Kamienia Pomorskiego zależność lenna pozostała. Próbował ją zrzucić Bogusław IV prowadząc politykę propolską i to on ok. 1290 r. wybudował pierwszy zamek obronny w Połczynie Zdroju zobowiązując cztery rody pomorskie do jego obrony. W 1295 r. doszło do podziału Księstwa Zachodniopomorskiego między linię książąt wołogoskich i linię książąt szczecińskich, który to podział (z dalszymi podziałami w obrębie Księstwa Wołogoskiego) przetrwał do zjednoczenia Księstwa Zachodniopomorskiego pod władzą Bogusława X. Niemieckiej ekspansji na Pomorze Zachodnie przeciwstawił się następca Bogusława IV - Warcisław IV, i Otton I (linia szczecińska), którzy zawarli przymierze z Władysławem Łokietkiem przeciw Krzyżakom i Brandenburczykom. Połczyn był dla nich jednym z wielu miast przygranicznych, w których próbowali ugruntować swoje panowanie. Zabiegając o przychylność rodów pomorskich w walce z Brandenburgią Warcisław IV oddał w zastaw zamek i osiedle w Połczynie Zdroju przedstawicielowi szlachty nowomarchijskiej Hassemu von Wedel. Nowi właściciele miasta byli zainteresowani jego rozwojem gospodarczym i prawdopodobnie w 1335 r. nadali mu prawo miejskie na wzorach brandenburskich. Dokument lokacyjny dla Połczyna Zdroju nie zachował się9. Najstarsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1304 r. - pojawia się w źródłach jako Poltsin, w 1331 - Poltzin10. Nowi właściciele zamku w Połczynie okazali się dość chwiejnymi sprzymierzeńcami książąt pomorskich. Już w 1337 r. Hasso Rudy von Wedel zawiera traktat lenny z margrabią Ludwikiem Wittelsbach, w którym uzyskuje opiekę margrabiego w zamian za prawo do korzystania z zamku i miasta w Połczynie Zdroju w walce przeciwko wrogom zewnętrznym za wyjątkiem książąt wołogoskich. Ponadto Hasso Rudy zobowiązał się do dostarczenia pomocy wojskowej na żądanie margrabiego w liczbie 5 rycerzy i 5 lekko zbrojnych. Hasso Rudy von Wedel nie był jedynym właścicielem miasta co wynika pośrednio z dokumentu wystawionego przez tegoż margrabiego Ludwika dla Henninga von Wedel z Połczyna11. W czasie panowania rodu von Wedel miasto zostało otoczone palisadą i wałem ziemnym, na prostokątnym rynku w centrum znajdował się ratusz. W mieście znajdował się kościół, dwie bramy miejskie Wardyńska i Ogartowska. Miasto posiadało ziemię i swoją winnicę, co znalazło swój wyraz w herbie miasta (potrójny krzew winnej latorośli) oraz samorząd miejski. Mieszkańcy oprócz uprawy ziemi zajmowali się rzemiosłem i handlem12. Wygaśnięcie rodu Askeńczyków i rządy cesarskie Luksemburgów w Marchii Brandenburskiej spowodowało głębokie niezadowolenie pomorskich rodów rycerskich, które zwróciły się o pomoc do króla polskiego. Walki polsko-brandenburskie zakończyły się opanowaniem przez oddziały polskie znacznej części pasa przygranicznego i zawarciem pokoju w 1368 r. w Drawsku Pomorskim, na mocy którego do Polski inkorpowano ziemię wałecką, Drahim i Czaplinek. Znalazło to konkretny wyraz w historii Połczyna - Wedlowie, posiadający swoje dobra w Kaliszu Pomorskim, Drawsku i Złocieńcu wraz ze zmianą granic państwowych przestali być zainteresowani jego utrzymaniem i w 1374 r. sprzedali miasto rycerzowi Gerdowi von Manteuffel z Białogardu, lennikowi książąt pomorskich. Książęta pomorscy dążyli do umocnienia swoich wpływów w Nowej Marchii - na zamku w Lipiu osadzili boczną linię rodu Manteuffel, którzy weszli w posiadanie Popielewa i Buślar, co czyniło ich lennikami Polski. Napadami na rycerzy podróżujących przez ich ziemie do państwa krzyżackiego Manteufflowie zasłynęli jako rozbójnicy, co prawdopodobnie działo się za wiedzą i zgodą księcia pomorskiego Warcisława II13. Krzyżacy starali się przejąć kontrolę nad tym ważnym dla siebie pomostem - w 1400 r. odkupili od Zygmunta Luksemburczyka Drawsko, a w 1402 r. - Nową Marchię. Dla mieszkańców Połczyna przynależność do Zakonu Krzyżackiego oznaczała przede wszystkim wyższe podatki i częstsze napady rycerzy - rozbójników, którzy porywali mieszczan domagając się okupu. Zwycięstwo Polski pod Grunwaldem nie miało większego wpływu na ich los natomiast najazdy krzyżackie trwały nadal. W czerwcu 1433 r. miasto zostało spalone przez Krzyżaków i z trudem dźwigało się z ruin. Do czasu zjednoczenia Księstwa Zachodniopomorskiego pod władzą Bogusława X Ziemia Połczyńska wielokrotnie jeszcze była teatrum wojennym dla możnowładczych rodów Polski, Brandenburgii i Zakonu Krzyżackiego. Wyrazem związku Połczyna z Księstwem Zachodniopomorskim było odnowienie stosunków lennych - 14 marca 1469 r. książę Bogusław X nadał miasto przedstawicielom trzech rodów pomorskich: Glassenap, Manteuffel i Zozenow14. Początek XVI wieku zastał miasto doszczętnie zniszczone - w czasie pożaru w 1500 r. spłonął kościół parafialny oraz młyn miejski. Właściciele miasta nie pozwolili Radzie Miejskiej odbudować młyna, sami zbudowali dwa młyny i zaczęli zakładać zakłady przynoszące wymierne zyski ekonomiczne. Największe znaczenie dla rozwoju gospodarczego miasta miały działania podjęte przez Kurta von Manteuffel, który podjął trud usprawnienia administracji miejskiej przechodząc w 1515 r. na prawo lubeckie. Kurt von Manteuffel nadał Połczynowi nowy herb miejski, powołał Radę miejską, w skład której wchodził burmistrz, sędzia, skarbnik i dwóch rajców. Rozbudował zamek w Połczynie, założył trzy huty szkła w Lipnie, Kłokowie i nieopodal Kłokówka, w których wyrabiano obok naczyń szklanych szkło okienne, np. witraże dla kościoła w Buślarach. Reformacja, która rozprzestrzeniała się szybko na Pomorzu Zachodnim, w Połczynie nie znalazła podatnego gruntu - od 1521 r. biskupem kamieńskim był, pochodzący z Połczyna, Erazm von Manteuffel, zdecydowany wróg reformacji. Dopiero po jego śmierci w 1544 r. kościół w Połczynie Zdroju został przekazany luteranom. Biskup Erazm został pochowany w krypcie rodzinnej, a jego tablica nagrobna do tej pory znajduje się na ścianie zakrystii kościoła połczyńskiego15. 4 września 1559 r. w Połczynie zawarty został układ graniczny między książętami pomorskimi a Królestwem Polskim, na mocy którego wsie Nowe Worowo, Kluczewo, Popielewo i Brusno należały do Polski wraz z jeziorami Głębokie, Długie i Okrągłe a granica biegła od Kluczewa wzdłuż Drawy. W XVI wieku Połczyn znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie dwóch granic państwowych: polskiej i brandenburskiej, co powodowało nieustające konflikty, również w łonie samej rodziny Manteuffel, gdzie linia połczyńsko-lipieńska rywalizowała z kuzynami posiadającymi Brusno i Popielewo. Jedni byli lennikami książąt pomorskich, drudzy - stali się lennikami króla polskiego. W 1587 r. konflikt wywołały świnie, które mieszkańcy Połczyna paśli w lasach po polskiej stronie koło wsi Kluczewo. Najazdowi połczyńskich i lipieńskich Manteuflów na Kluczewo towarzyszyły armaty, które zniszczyły doszczętnie zabudowania wsi.
Oprócz wyniszczających wojen pogranicznych miasto wielokrotnie padało ofiarą klęsk żywiołowych i pożarów (1574, 1601, 1655, 1670, 1705). Mieszkańcy odbudowywali je i wracali do swoich zajęć handlu bydłem, tkactwa, rzemiosła. Pod koniec XVI wieku w związku z załamaniem się rynku zbożem i nadwyżką zboża, powstałą z powodu trudności ze zbytem, miasto odkryło browarnictwo: powstało tu kilka browarów, produkujących piwo, skutecznie konkurujące z piwem białogardzkim i posiadające rynki zbytu w wielu miastach Nowej Marchii. W XVII wieku Połczyn słynął przede wszystkim z dobrej jakości piwa a browarnictwo stało się głównym rzemiosłem jego mieszkańców16. Upadek gospodarczy, nędza i stagnacja w rejonie Połczyna Zdroju w czasie wojny trzydziestoletniej to efekt przemarszu wojsk cesarskich i szwedzkich przez pogranicze i wysokich kontrybucji nakładanych przez wojsko. Kilkakrotnie plądrowany Połczyn wyludnił się, część ludności zbiegła do Polski, część ukrywała się w okolicznych lasach. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej przeprowadzono reformy administracyjne, w wyniku których z posiadłości Manteufflów, położonych wokół Lipia i Połczyna, powstał dystrykt połczyński, na czele którego stanął landrat Jacob von Krockow, właściciel miasta i zamku połczyńskiego od 1654 r. (Asmus von Manteuffel popadłszy w długi sprzedał mu miasto za 40 000 guldenów)17. Koniec XVII wieku dla miasta był wyjątkowo ważny - odkrycie w 1688 r. wód mineralnych - co zostało skrzętnie opisane przez pastora Joachima Titel w „Sprawozdaniu na temat leczniczych właściwości połczyńskiego źródła”18 - rozpoczyna nowy etap w historii miasta, którego efektem jest funkcjonowanie Połczyna jako Zdroju - uzdrowiska znanego zarówno w Niemczech jak i Polsce. Już na początku XVIII wieku Jacob von Krockow junior buduje pierwszy dwuskrzydłowy „dom zdrojowy”( 1705). Paradoksalnie, pożar z 1705 r., w czasie którego spłonęło nieomal całe miasto (cudem ocalał ratusz i kościół), wpłynął pozytywnie na rozwój uzdrowiska. Zwrócono większą uwagę na jakość budowanych domów, których w XVIII wieku powstało pięć: Triangule (Trójkąt), Halbe Mond (Półksiężyc) von Krockowa, ukończony w 1713 r. Langen Haus (Długi Dom) z 12 pokojami, Zielony Dom i Nowy Dom. Oprócz domów zdrojowych było pięć pojedynczych apartamentów, duża stajnia, wozownia, kręgielnia i piekarnia. Kuracjuszy przybywało coraz więcej, a miasto rozrastało się. W 1743 r. w mieście było 203 domy kryte dachówką, 9 domów krytych słomą i 54 stodoły, w których mieszkało niespełna tysiąc osób19. Wojna siedmioletnia dla mieszkańców Połczyna przyniosła kolejne zniszczenia i zubożenie - w Połczynie początkowo kwaterował oddział wojsk polskich, później wojska rosyjskie i szwedzkie. Kolejne napady i rabunki wojsk przemieszczających się przez ziemie pogranicza przyniosły dewastację zabudowań uzdrowiskowych - na ich odbudowę potrzebne było 9 tysięcy talarów, przy czym dotacje państwowe nie przekroczyły kwoty 3 tysięcy talarów. Miasto po wojnie siedmioletniej, wykorzystując swoje naturalne dobra, powoli odbudowało się stawiając na browarnictwo i uzdrowisko oraz na rzemiosło związane z tkactwem i krawiectwem. Połczyn stał się ośrodkiem produkcji sukna, zmieniając swoje oblicze na bardziej „nowoczesne”, czego atrybutem było utworzenie w 1791 r. służby pożarniczej pod nazwą Pomorskiego Towarzystwa Ogniowego. Początek wieku XIX przyniósł wojny napoleońskie i nową ordynację miejską, przywracającą wiele swobód miejskich, która weszły w życie od 1808 r. Nowy podział administracyjny z 1815 r. z prowincją Pomorze Zachodnie, podzieloną na dwie rejencje, sytuował Połczyn w powiecie białogardzkim w rejencji koszalińskiej. Miasto od 1808 r. stało się siedzibą państwowego sądu ziemskiego i miejskiego (do 1784 r. w Połczynie jako dawnym mieście funkcjonował prywatny sąd zamkowy, któremu podlegali zarówno mieszkańcy miasta jak i okolicznych wsi).
Po wojnach napoleońskich rzemiosło połczyńskie przeżywało regres - podupadło sukiennictwo, czemu cech sukienników próbował przeciwdziałać modernizując folusz wspólnym kosztem 50 sukienników, zrzeszonych w cechu i tworząc manufakturę przędzalniczą. Nadal w Połczynie rozwijało się browarnictwo i gorzelnictwo - w 1824 r. powstał browar H. Fuhrmanna, a w 1852 r. jego syn Carl zainwestował w duży nowoczesny zakład piwowarski, istniejący do dziś. Rozwój infrastruktury komunikacyjnej w drugiej połowie XIX wieku sprzyjał rozwojowi gospodarczemu miasta, które zyskało połączenia ze Świdwinem, Szczecinkiem, Rąbinem, Starym Drawskiem, Tychowem i Toporzykiem. Rosnące znaczenie kurortu w północnej Europie spowodowało, że dla dogodniejszego dojazdu zbudowano w roku 1851 drogę łączącą Połczyn ze Szczecinem, a w roku 1903 linię kolejową do Berlina20.W 1889 r. rozpoczęto prace przy wytyczaniu linii kolejowej łączącej Połczyn ze Świdwinem i Złocieńcem (dworzec kolejowy w Połczynie Zdroju z 1907 r.). Rozwijało się również połczyńskie uzdrowisko - u schyłku XVIII w liczba kuracjuszy wahała się w granicach 100 osób. Usprawnienia komunikacji, zastosowanie nowych metod leczenia i budowa nowych domów uzdrowiskowych znacząco wpłynęła na liczbę gości: w 1808 r. powstał Luisenbad, w 1818 - Gesselschaftshaus ze słynną salą lustrzaną, skupiającą życie towarzyskie uzdrowiska. W Międzyborzu, Albertyna von Brocke, właścicielka kurortu od 1818 r., zbudowała tzw. „Czerwony Dom”, istniejący do dziś. W latach 30-tych XIX wieku powstał park zdrojowy (jego część geometryczna w stylu francuskim). W 1855 r. oddano do użytku szpital szarytek, którym od 1860 r. opiekowali się joannici. Po dobudowaniu skrzydła, przeznaczono je na szpital i przytułek dla ubogich (Johanniterhospitz). W 1866 r. powstał Friedrich- WilhelmBad, w 1874 - Marienbad das Victoriabad (rozbudowany w 1884 r.). W latach 1894-1896 powstało sanatorium Kurhaus i duże sanatorium miejskie Kaiserbad, które szybko okazało się nierentowne, ale przejęte w 1912 r. przez dr Rudolfa Hötzla z Drezna po zmodernizowaniu i rozbudowie zaczęło przynosić spore zyski. Kurhaus (obecne „Podhale”), zarządzane w latach 1918-1927 przez Kasę Miejską zostało wydzierżawione dr Goldmund, który od 1933 r. stał się jego właścicielem. Do I wojny światowej liczba gości uzdrowiskowych przekroczyła 4 tysiące. Podjęta przez władze miasta i prywatnych właścicieli sanatoriów akcja promująca uzdrowisko przyniosła wymierny rezultat w postaci dekretu ministerialnego z września 1926 r. zmieniającego nazwę miasta na Bad-Polzin. Ożywienie ruchu turystycznego i kuracyjnego w sezonie 1927-1928 wyraziło się liczbą ponad 9.000 turystów i kuracjuszy, a w 1929/1930 liczba ponad 11.000. Bad - Polzin wpisało się również w historię Rzeszy Niemieckiej Adolfa Hitlera. Okres dwudziestolecia międzywojennego w Połczynie Zdroju wiąże się ze znaczną migracją ludności (ujemny bilans ludnościowy) i dominującą rolą ideologii hitlerowskiej wśród mieszkańców miasta. W 1933 r. miały tu miejsce liczne ekscesy antyżydowskie, a w 1938 r. zastrzelony został dr Leon Levy, żydowski lekarz pracujący w domu zdrojowym. W latach 1933-1935 w dzisiejszym Borkowie, wybudowanym w 1908 r., mieścił się obóz męski państwowej organizacji hitlerowskiej służby pracy, a od 1937 r. sanatorium przekazane Głównemu Urzędowi do Spraw Rasowych i Osiedleńczych pełniło funkcje związane z programem Lebensborn. Zakład Lebensborn w Połczynie-Zdroju funkcjonował od kwietnia 1938 do lutego 1945 właśnie w sanatorium Borkowo, w którym dokonywano germanizacji dzieci głównie z polskich rodzin21. Przed napaścią na Polskę w 1939 r. Połczyn stał się kwaterą główną Grupy Armii „Północ”, a w latach 1939-1945 wielkim szpitalem wojskowym. Po wyzwoleniu w 1945 r. grupa Polaków przebywających na robotach przymusowych w Połczynie przejęła władzę w mieście. Pierwszym polskim burmistrzem Połczyna Zdroju został były jeniec Oflagu w Bornem Sulinowie kapitan Otto Benedykt Polak, który podjął starania o utrzymanie porządku w mieście i odbudowę struktur życia społecznego, co nie było łatwym zadaniem przy stacjonujących na terenie miasta i w okolicy wojskach radzieckich. W pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk radzieckich do Połczyna w mieście zorganizowano Pocztę Polską, przywrócono połączenie kolejowe ze Świdwinem i połączenia telefoniczne z Białogardem i Świdwinem. Osiedlający się w Połczynie i okolicy polscy osadnicy nie od razu mogli zasiedlić stopniowo uwalniane majątki - wysiedlanie ludności niemieckiej, reglamentowanej niejednokrotnie przez dowódców jednostek stacjonujących w pobliskich PGR, trwało jeszcze w 1946 r. Na wiosnę 1947 r. miasto opuścili również żołnierze Armii Czerwonej.
Praktycznie od pierwszych dni po zdobyciu Połczyna przez Armię Radziecką niestrudzony Benedykt Polak zabiegał o uruchomienie sanatoriów połczyńskich - Borkowo uruchomiono już w sierpniu 1945 r., „Lechię” w lipcu 1946 r. „Irenę” w lecie 1947 r., w marcu 1948 r. sanatorium „Gryf” po kosztownym remoncie, koniecznym po wykorzystaniu budynku przez Armię Radziecką. Od 4 czerwca 1945 r. w Połczynie Zdroju mieściła się siedziba Okręgowego Zarządu Kąpielisk i Zdrojowisk Pomorza Zachodniego, przemianowanego na Zarząd Państwowych Uzdrowisk Pomorza Zachodniego, koordynującego działalność 23 kąpielisk nadmorskich i uzdrowisk. Powojenna historia Połczyna Zdroju koncentruje się wokół rozwoju uzdrowiska. Remonty i modernizacja obiektów uzdrowiskowych, zakłady przyrodolecznicze, nawiązanie współpracy z Akademią Medyczną w Gdańsku i Akademią Medyczną w Warszawie uczyniło z Połczyna Zdroju ważny ośrodek naukowobadawczy w zakresie chorób kobiecych i ortopedii. Połczyn Zdrój w czasach PRL stał się największym w Polsce uzdrowiskiem borowinowym reumatologicznym i ginekologicznym, dysponującym ponad 1000 łóżek. Odkrycie w latach sześćdziesiątych XX wieku źródeł solankowych z jodem i bromem otwarło przed uzdrowiskiem nowe perspektywy rozwoju - oprócz wykorzystania solanki do zabiegów leczniczych uruchomiono rozlewnię wody mineralnej „Połczynianka”. Uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dn. 27 stycznia 1972 r. Połczyn Zdrój zyskał oficjalny statut uzdrowiska. Po zmianach ustrojowych z 1989 r. PP Uzdrowisko Połczyn podjęło trud dostosowania swojej oferty do mechanizmów rynkowych: pojawiły się propozycje turnusów leczniczych dla dzieci z terenów zagrożonych ekologicznie, turnusy lecznicze dla turystów prywatnych i oferta związana z organizowaniem konferencji i sympozjów. W 1995 r. zostaje uruchomione Pomorskie Centrum Osteoporozy i Mammografii, administrowane przez Uzdrowisko Połczyn, w 1996 r. sanatorium „Irena” staje się „Centrum Rehabilitacji Dzieci z Porażeniem Mózgowym”. Modernizowane obiekty uzdrowiskowe w połączeniu z wysokim poziomem świadczonych zabiegów leczniczych zaczynają już dorównywać standardom europejskim. Władze miasta doceniają znaczenie uzdrowiska jako stymulatora rozwoju gospodarczego i wspólnie z Zarządem Uzdrowiska Połczyn Zdrój podjęły starania o wykreowanie Połczyna Zdrój na europejski „Kurort z duszą”. Działalności uzdrowiska podporządkowane są również proekologiczne działania władz na terenie gminy, której terytorium objęte jest w dużym stopniu strefami ochrony uzdrowiskowej bądź ochrony krajobrazowej (Drawski Park Krajobrazowy i jego otulina). Wsie znajdujące się na terenie Gminy Połczyn zorganizowane są w 23 sołectwach, zlokalizowanych w dawnych siedzibach Manteufflów, von Woldenów i von Hagenow. Na mocy dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych dawne posiadłości pruskich junkrów oddano w zarząd państwowych gospodarstw rolnych, tworzonych od stycznia 1949 r. W Bolkowie, Bruśnie, Popielewie, Buślarach, Łęgach dyrektorzy PGR przejęli dawne pałace i dwory dostosowując je do swoich potrzeb. Część siedlisk ze względu na swoje położenie i słabą jakość gleb uległo degradacji - dotyczy to w szczególności osad położonych na terenie obecnego Drawskiego Parku Krajobrazowego. Po upadku PGR wiele z historycznych siedzib zostało rozparcelowanych między zamieszkujące je rodziny byłych pracowników PGR lub sprzedanych w drodze przetargu nowym właścicielom. Niektóre z nich zostały zniszczone bezpowrotnie. Od lat 90-tych XX wieku obserwuje się wzmożone zainteresowanie inwestorów terenami atrakcyjnymi turystycznie. W okolicach Połczyna, w Gaworkowie, Starym Resku, Nowym Resku, Zajączkowie, Zaborzu pojawiły się gospodarstwa agroturystyczne oferujące oprócz noclegów szereg atrakcji związanych ze swoim położeniem: jazda konna, turystyka myśliwska, wędkowanie. Wytyczone szlaki piesze i rowerowe pozwalają turystom poznać uroki Szwajcarii Połczyńskiej i jej dziedzictwo kulturowe. 5.2. Krajobraz kulturowy. Na terenie Miasta i Gminy Połczyn Zdrój zachowały się materialne świadectwa dziejów tych ziem od zakładania pierwszych siedzib ludzkich, poprzez średniowieczną budowę państwa Gryfitów, zagarniętego w XVI wieku przez Brandenburgię - Prusy, umacnianie państwa pruskiego, XIX-wieczną industrializację, zmiany polityczne i ustrojowe po 1945 r. Każdy kolejny etap w historycznym rozwoju tych terenów pozostał utrwalony w krajobrazie.
Miasto Połczyn Zdrój
Układ urbanistyczny:
Najstarsze wzmianki o Połczynie pochodzą z 1304 r. Miasto uzyskało prawa miejskie prawdopodobnie w 1335 r. na prawie brandenburskim, od 1515 r. na prawie lubeckim. Do pocz. XIX w. było miastem prywatnym: do 1374 r. należącym do rodu von Wedel, a następnie do rodów von Manteuffel, Borcke i Zozenow, a od 1654 r. do von Krockow. W czasach lokacji w centrum miasta znajdował się kwadratowy rynek z ratuszem zlokalizowanym centralnie skomunikowany stromą uliczką (zachowaną do dziś) z usytuowanym na niewielkim wzniesieniu zamkiem. W 1337 r. zamek należał do rodziny von Wedel. Miasto nie było otoczone murami, a jedynie wałem ziemnym i palisadą. Przy głównych szlakach wzniesiono Bramę Czaplinecką i Bramę Kołobrzeską. Za miastem znajdował się kościół św. Jerzego i szpital św. Ducha. Kościół usytuowany był centralnie w kwartale przylegającym do rynku od wschodu i obudowany zabudową pierzejową. Przez miasto prowadził Szlak Solny z Kołobrzegu do Wielkopolski. Położone na pograniczu miasto wielokrotnie było rabowane i niszczone. Nie oszczędzały go również klęski żywiołowe. Powstała, w przeważającej mierze w XIX wieku, zabudowa uszanowała średniowieczny układ urbanistyczny, który został wpisany do rejestru zabytków pod nr 491 dn.15 maja 1965 r.
Zabudowa mieszkalna:
Najstarszymi budowlami w mieście są relikty średniowiecznego zamku, zachowane w jego podziemiach (kilkakrotnie przebudowywany w XVI, XVII, XVIII i XIX w.) oraz relikty gotyckiego kościoła, przebudowanego w XIX w. W II połowie XVIII wieku w związku z rozwojem uzdrowiska miasto poszerzyło swoje granice w kierunku wschodnim - działki o szerokości od 12-20 m zabudowane były dwukondygnacyjnymi budynkami o konstrukcji szkieletowej, usytuowanymi szczytowo do ulicy. Cmentarz, funkcjonujący do tej pory przy kościele, przeniesiono na wzgórze przy szosie warszawskiej, a tereny przykościelne przeznaczono pod zabudowę miejską. W 1744 r. rozpoczęto budowę nowego ratusza, do którego dobudowano budynek wagi miejskiej i magazyn wełny. Z przełomu XVIII i XIX w. pochodzą wzniesione w konstrukcji szkieletowej (niestety - w większości przebudowane i otynkowane), usytuowane kalenicowo budynki przy Placu Wolności 10 i 11, 5-go Marca 2 i 11, Chrobrego 1, 4 i 20, Moniuszki 1 oraz przy Grunwaldzkiej 1, 2, 3, 4. Początek wieku XVIII przyniósł rozwój uzdrowiska - na bazie odkrycia źródeł leczniczych przy strumieniu wpadającym do Wogry powstaje Luisenbad, obecnie Borkowo. Kolejne źródła „Diabelskie”, „Ptasie”, „Olchowe” oraz „Fryderyka” przyczyniły się do dalszego rozwoju urbanistycznego miasta, które coraz bardziej zaczynało żyć uzdrowiskiem i z uzdrowiska. W pobliżu zamku został wzniesiony budynek poczty, który obsługiwał trakt między Połczynem a Karlinem i Barwicami. Zniszczenia z początku XIX wieku (wojny napoleońskie) dla Połczyna miały zbawienny skutek. Miasto uwolniło się od zależności od szlachty i zaczęło rządzić się swoimi prawami: powstała Rada Miejska, a rozdział posiadłości miejskich od szlacheckich, dokonany w 1827 r., umożliwił jej podjęcie szeregu inwestycji. Między innymi osuszono bagna po południowej stronie miasta i założono duży park zdrojowy z domem koncertowym. W szpitalu wybudowanym w latach 1852-55, będącym filią szpitala berlińskiego, po raz pierwszy zastosowano kuracje borowinowe. Kolejne domy uzdrowiskowe dostosowane do kąpieli borowinowych - sanatorium Johannisbad (Lechia), Marienbad (Irena) i Victoriabad (Poznaniaka) - stały się swego rodzaju ikoną miejscowości. Ekspansja uzdrowiska w kierunku południowym została wykorzystana przez miasto, które tworząc infrastrukturę korzystną dla jego rozwoju zaczęło czerpać profity z renomy samego uzdrowiska. W mieście powstały kamienice czynszowe dla pracowników uzdrowiska oraz wille dla kuracjuszy i bogacących się mieszczan, początkowo dość skromne, w II połowie XIX w reprezentacyjne, nawiązujące do stylów historycznych. Neogotyk reprezentuje willa przy Okrzei 3, Grunwaldzkiej 40. Neogotycka jest również Kaplica pogrzebowa na Cmentarzu komunalnym. Neorenesansowy jest budynek przy Kościuszki z końca XIX w. Najbardziej jednak popularny w Połczynie był neoklasycyzm, którego cechy stylowe reprezentuje 47 obiektów m. in domy przy ul. Moniuszki 8, Wojska Polskiego 14 i 30 oraz sanatorium „Lechia”. Neoklasycystyczna kamieniczka przy ul. 5-go Marca 21 wpisana jest do rejestru zabytków wraz z szachulcowymi oficynami pod nr 1226/1-1 dn.3 października 1991 r.
Na początku XX wieku w połczyńskiej zabudowie mieszkalnej dominował neobarok z charakterystycznymi dachami mansardowymi i detalem architektonicznym (np. Okrzei 1, Wiejska 1, Warszawska 21), ale też pojawiły się elementy secesyjne (wille na Kościuszki i na Ogrodowej, eklektyczne kamienice przy 5 Marca z elementami secesji, Staszica 1). Modernizm okresu dwudziestolecia międzywojennego znalazł swój wyraz w willach przy ul. Ogrodowej, Parkowej i Kościuszki). Opracowany w 1928 r. plan rozwoju miasta przewidywał budownictwo mieszkalne na wzgórzach po wschodniej stronie miasta. Ograniczenia rozwoju urbanistycznego związane z funkcjonowaniem Połczyna jako uzdrowiska pod polskim zarządem miały zarówno pozytywne jak i negatywne strony. Miastu udało się uniknąć blokowisk z wielkiej płyty, za wyjątkiem bloków zrealizowanych w latach 70-tych przez Spółdzielnię Mieszkaniową „Świt”. Z drugiej strony - spowolniło to rozwój gospodarczy miasta, które ze względu na uzdrowisko nie mogło rozwijać przemysłu.
Budownictwo użyteczności publicznej:
Reprezentowane przez Szkołę im. A. Mickiewicza przy ul. Grunwaldzkiej 34 oraz dawny Szpital św. Jerzego z II połowy XIX w (obecnie Szkoła) i Szpital Powiatowy przy ul. Gwardii Ludowej charakteryzuje się swego rodzaju surowością form operujących dużymi ceglanymi powierzchniami ścian, zdobionych skromnymi arkadkowymi fryzami. Elementy neogotyku zostały wprowadzone do pochodzącego z przełomu XIX i XX wieku budynku Poczty, mieszczącej się przy ul. Grunwaldzkiej 27. Dworzec kolejowy wybudowany w 1907 r. znajduje się w centrum zespołu kolejowego, na który składają się oprócz charakterystycznych domów mieszkalnych wodociągowa wieża ciśnień, budynki technologiczne i magazynowe - zespół nieczynny - linię kolejową łączącą Połczyn ze Złocieńcem i Grzmiącą zlikwidowano. Domy zdrojowe, mimo licznych przebudów i modernizacji zachowały wiele walorów zabytkowych - wszystkie zasługują na wpis do rejestru zabytków. Architektura sakralna - reprezentowana jest przez kościół parafialny p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP o średniowiecznej metryce, który był wielokrotnie przebudowywany. W czasie przebudowy w latach 1850-1860 zastosowano repertuar form neogotyckich. Wieżę, która częściowo spłonęła w 1950 r. i była prowizorycznie zabezpieczona, odbudowano w 1981 r. Przykościelny cmentarz w II połowie XVIII w przeniesiono poza miasto, na tereny przy ul. Warszawskiej.
Cmentarze:
Na terenie miasta znajdowały się dwa cmentarze ewangelickie (obecnie nieczynne) przy ul. 22 Lipca (czytelne pierwotne regularne rozplanowanie (prostokątne), brak nagrobków, wykorzystywane jako teren zieleni śródmiejskiej z zachowanym starodrzewem o cechach parkowych), cmentarz żydowski, założony w II poł. XIX w, zdewastowany z nielicznymi nagrobkami i cmentarz komunalny, (czynny do dziś, założony w połowie XIX w początkowo nie cieszył się powodzeniem ze względu na położenie). Po osuszeniu mokradeł i wybudowaniu kaplicy pogrzebowej w II połowie XIX w zyskiwał na znaczeniu. Na terenie cmentarza komunalnego znajdują się pozostałości dawnych nagrobków niemieckich i liczne pomniki kommemoratywne: pomnik poświęcony poległym w I wojnie światowej (1914 - 1918) żołnierzom niemieckim - dawnym mieszkańcom miejscowości (niem. Bad Polzin) w formie głazu granitowego z niszą zdobioną płaskorzeźbą niemieckiego żołnierza w pełnym uzbrojeniu z okresu I wojny światowej, głaz poświęcony pamięci zmarłych niemieckich mieszkańców Połczyna Zdroju z 1998 r., głaz poświęcony radzieckiemu lotnikowi, który zginął w czasie wyzwalania Połczyna (tzw. głaz Tałdykina). Z lat 90-tych XX wieku pochodzi pomnik upamiętniający żołnierzy napoleońskich i głaz poświęcony pomordowanym w Katyniu. W 2005 r. rzeźbiarz Zygmunt Wujek wykonał pomnik poświęcony Sybirakom. Park zdrojowy, założony w latach 1836-39, po osuszeniu bagien, w stylu krajobrazowym, nawiązującym do ogrodów francuskich, poszerzony o park w stylu angielskim w 1903 r. Na jego terenie znajduje się większość domów uzdrowiskowych oraz szpital. W tzw. części „francuskiej” znajdują się partery roślinne, amfiteatr, budynek zdroju „Joasia” i in.). Część krajobrazowa południowo-zachodnia oparta została o meandrującą rzekę Wogrę, na której założono dwa stawy i basen oraz zorganizowano ciągi spacerowe.
Zabytki techniki:
Miasto już w średniowieczu miało młyn, który spłonął w czasie pożaru w 1500 r. Właściciele miasta nie pozwolili na jego odbudowę, ale sami wybudowali dwa młyny w pobliżu miasta Klein Wugger Műhle i Gross Wugger Műhle. Energię wodną wykorzystywał również folusz (z pocz. XVIII w.) i garbarnia (Lohműhle). Dokładnej daty jej powstania nie znamy - wiadomo, że garbarz Martin Meyer, aby go wybudować otrzymał od właściciela miasta Filipa von Borcke ponad 3 morgi ziemi przy ul. Kołobrzeskiej. W 1837 r. spadkobiercy Meyera sprzedali go młynarzowi Fryderykowi Hoffmanowi za 3500 talarów. Zagroda młyńska składała się z budynku mieszkalnego, młyna, magazynu zbożowego i stodoły. Urządzenia wodne młyna składały się z dwóch stawów, dwóch młynówek (rowy), podziemnego kanału, zbiornika wodnego oraz koryta przepływowego. Unikalne, 10 m średnicy koło zamachowe jeszcze w latach 50-tych XX wieku służyło do przemiału zboża. W 1976 r. budynek młyna w Połczynie Zdroju został wpisany do rejestru zabytków woj. koszalińskiego pod nr 912 dn. 27 października 1976 r. Niestety, nie uchroniło to samego młyna przed zniszczeniem - młynnica zawaliła się w 1986 r. Browar - budynek wybudowany w 1824 r. przez Fruhmana, mimo wielokrotnych przebudów i rozbudowy zachował swoje cechy stylowe. Rozbudowany w okresie 20-lecia międzywojennego jest dobrym przykładem architektury przemysłowej tego czasu o oszczędnej modernistycznej formie. W zespole znajduje się słodownia, warzelnia, butelkownia, magazyny, wieża ciśnień, dawna remiza, budynki administracyjne i mieszkalny właściciela. Związane z nim są także budynki mieszkalne pracowników - przy ul. Kruczej i 15-Grudnia. Wpisem do rejestru objęty jest główny budynek produkcyjny i dawny dom właściciela - A-222 dn. 29 lipca 2005 r. Remiza strażacka z I ćwierci XX wieku przy Placu 1000-lecia Państwa Polskiego obecnie pełni funkcje usługowe. Mosty na Wogrze - przy ul. Chrobrego i Dolnej.
Układy wsi:
W krajobrazie gminy Połczyn Zdrój znajdują się zarówno wsie o średniowiecznej proweniencji w układzie owalnicowym i ulicowym., jak i wsie kolonizacyjne z XIX w. o rozproszonej zabudowie. Formy układów osadniczych cechuje znaczna trwałość. W układach współczesnych wsi można odczytać formę średniowiecznej lokacji. Średniowieczne plany wsi placowych widzimy we wsiach: Buślary, Ostre Bardo, Łośnica, Popielewo. Układ ulicówki średniowiecznej (zabudowa sytuowana po obu stronach jednej ulicy) posiadają: Ogartowo, Toporzyk. Wielodrożnicą jest wieś Łęgi. Bardzo licznie reprezentowane są wsie folwarczne: Brusno, Kołacz, Kocury, Stare Resko. Do wsi rozproszonych z czasu XIX-wiecznej kolonizacji należy Czarnkowie, Gaworkowo, Lipno, Ogrodno. Do wyróżniających się ze względu na stan zachowania historycznego planu i nasycenie historyczną zabudową należą: Buślary, Ostre Bardo, Czarnkowie, Popielewo, Łośnica, Wardyń Górny.
Zabudowa wsi:
W krajobrazie wsi można wyodrębnić następujące elementy: zagrody chłopskie z zabudową mieszkalną i gospodarską, kościoły stanowiące dominanty przestrzenne, założenia dworsko-folwarczne z parkami, budynki użyteczności publicznej (szkoły, zajazdy, świetlice wiejskie), obiekty przemysłowe oraz cmentarze wiejskie. Są to budowle wzniesione w większości w okresie od 4 ćwierci XIX wieku do lat 30.XX wieku.
Zabudowa zagród chłopskich:
Historyczne podziały własnościowe determinowały skalę, układ, typ zagród chłopskich. W dużych gospodarstwach dominowała zabudowa w formie czworoboku: z budynkami lokowanymi kalenicowo wokół obszernego podwórza lub w formie podkowy z otwarciem od strony ulicy wiejskiej, z chałupą posadowioną kalenicowo w głębi podwórza. Do wsi, w których występowała większa liczba bogatszych gospodarzy należały: Czarnkowie, Buślary, Ostre Bardo. Zabudowa mieszkalna zagród reprezentuje dwa typy. Starszym chronologicznie jest dom parterowy, szeroko frontowy, z 5-9-osiową fasadą, nakryty stromym dachem dwuspadowym z naczółkami. W większości są to budynki murowane, jednak wywodzące się ze starszej formy chałupy ryglowej. W niektórych budynkach zachowały się fragmenty ścian ryglowych (np. partie szczytowe). Liczne przykłady tej formy chałupy w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem strychułowym, datowane na poł. XIX w. zachowały się w miejscowości Czarnkowie, pojedyncze w Tychówku, Zajączkowie, Gromniku. Częstsze jest wypełnienie ceglane - Brusno, Gaworkowo, Bronówko, Toporzyk. Zdarzają się stosunkowo często domy z odeskowanymi szczytami, a parę budynków o konstrukcji szkieletowej (głównie gospodarczych) odeskowane są w całości np. w Zajączkowie dom mieszkalny nr 29. Młodszą chronologicznie jest forma domu murowanego, parterowego, podwyższonego o ściankę kolankową, z 2-kondygnacyjnym pseudo/ryzalitem (środkowym lub bocznymi), wystrojem elewacji, przykrytego dachem o nachyleniu połaci ok. 30° w budynkach tych także stosowano konstrukcję ryglową, zwykle w budowie ścianki kolankowej. Poza w/w formami występują też inne, zbliżone/pośrednie, parterowy, podwyższony o ściankę kolankową nakryty dachem naczółkowym, często z rozbudowaną wystawką w części środkowej. Budynki gospodarskie - dominują murowane z cegły, łączonej z kamieniem łamanym, ale też zachowały się jeszcze stodoły w konstrukcji ryglowej (nawet ze strychułowym wypełnieniem). Większe zespoły tradycyjnych zagród z historyczną zabudową znajdują się w: Czarnkowie, Zajączkowie, Buślarach, Ostrym Bardzie, Toporzyku. Budowle użyteczności publicznej. Grupą obiektów najwyraźniej rysującą się w pejzażach wsi są szkoły. Budynki szkolne stawiane były zwykle w centrum wsi, w pobliżu kościoła. Od lat 70.XIX w. (w związku z rozporządzeniem z 1872 r. w sprawie szkolnictwa) budynki szkolne buduje się według jednorodnych projektów, z odpowiednią ilością i wielkością okien doświetlających izby szkolne, z mieszkaniem dla nauczyciela.
Do starszych zachowanych należą skromne budynki szkolne o ceglanych elewacjach w Ostrym Bardzie, Popielewie, Redle (datowana na 1919) r. Szkoła w Szeligowie z 1910 r. jest wyjątkowa pod tym względem - bogato zdobiona ściana szczytowa dekorowana jest otynkowanymi blendami. Wiele ze szkół powstałych w latach 20-tych, w związku z reformą edukacyjną zostało zlikwidowanych i przekazanych na cele mieszkalne np. szkoły w Zajączkowie, Starym Resku, Kapicach, Ostrym Bardzie, Ogartowie. Wiele budynków szkolnych utraciło swój zabytkowy charakter - w czasie tzw. modernizacji ocieplone i otynkowane, z wymienionymi na PCV oknami jedynie gabarytami i ogólnym rozplanowaniem bryły świadczą o swojej pierwotnej funkcji. Świetlice wiejskie znajdziemy w Redle, Łęgach, Ostrym Bardzie i Czarnkowie, remizy strażackie o skromnych ceglanych elewacjach, przekryte dwuspadowymi dachami znajdują się w Gawrońcu, Zajączkowie i w Kołaczu (ta ostatnia na terenie folwarku). W Redle zachował się budynek poczty z 1910 r., który nadal pełni funkcje pocztowe obok mieszkalnych. Założenia dworsko-folwarczne
Historyczne majątki szlacheckie:
Występowały w większości wsi znajdujących się na terenie gminy Połczyn Zdrój. Do dnia dzisiejszego pozostały dwory/pałacyki w: Bolkowie, Buślarach, Bruśnie, Gawrońcu, Kołaczu, Łęgach, Międzyborzu, Nowym Ludzicku, Ogartowie, Ostrowąsie, Popielewku, Słowiankach, Starym Resku, Suchej, Tychówku. W Dobinie, Borucinie, Kłokowie, Popielewicach z całego założenia pozostał tylko park. Zabudowania folwarczne w dużym stopniu zostały przebudowane lub rozebrane. Siedziby właścicieli - w większości prezentują typowe dla XIX wieku neostylowe rozwiązania architektoniczne, część z nich należy określić mianem dworu, część zasługuje na miano pałaców: – Dwór w Kołaczu należy do najstarszych, datowany na koniec XVII w. lub na pocz. XVIII w., przebudowywany w XIX i pocz. XX w. uzyskał formę pałacową, poprzedzony owalnym podjazdem i otoczony krajobrazowym parkiem, – Dwór w Bruśnie z 1811 r. - mimo późniejszych zmian zachował charakter późno klasycystycznego dworku o starannie opracowanej architekturze. Usytuowany jest w południowej części założenia podworskiego, – neoklasycystyczny jest również dwór w Starym Resku wybudowany w IV ćwierci XIX w dla rodziny Spillera ze Szczecina, zwrócony fasadą w stronę naturalistycznego parku sięgającego Jez. Resko. Dwór w Buślarach pod koniec XIX w. zbudowano również w stylu neoklasycystycznym, – Dwór w Suchej z 1848 r. zmodernizowany został na początku XX w duchu neoklasycyzmu - z tego czasu pochodzą tynki cementowo-wapienne z wiszącymi pod oknami girlandami, co nadało budowli charakter pałacowy. Z początku XX wieku pochodzą dwory w Bolkowie, i Wardyniu Dolnym. Większość z nich znajduje się w obrębie założeń folwarcznych o różnym stopniu zachowania i parków krajobrazowych. Zdecydowanie najciekawszym dworem jest pochodzący prawdopodobnie z 1825 r. dwór w Międzyborzu, wzniesiony w konstrukcji ryglowej z wypełnieniami cegłą, powstały z inicjatywy Albertyny von Borcke. Niektórzy przesuwają jego datowanie na 1732 r. Jest jednym z najstarszych obiektów związanych z funkcjonowaniem uzdrowiska w Połczynie Zdroju - osada Międzyborze powstała nieopodal źródła, które wytrysnęło w 1688 r. dając początek uzdrowisku. Na miano pałacu zasługuje pochodzący z początku XIX wieku klasycystyczny pałac w Łęgach z kolumnowym gankiem i mansardowym dachem z obszernym dziedzińcem i parkiem krajobrazowym z II połowy XIX w, na terenie którego znajduje się neogotycka kaplica parkowa z kryptą grzebalną von Hagenów. Neoklasycystyczny pałac w Słowiankach powstał w I połowie XIX w na malowniczym wzniesieniu w otoczeniu leśnego parku. Pałacem można nazwać siedzibę rodu Knobel-Doberitz w Gawrońcu z II połowy XIX w, wybudowaną w stylu neobarokowym. Styl neobaroku reprezentuje również pałac w Nowym Ludzicku, wybudowany w 1890 przez rodzinę von Bruns. Z początku XX wieku pochodzi pałac w Tychówku. Zdecydowanie najstarszym obiektem jest wzniesiony w II połowie XVIII wieku pałac w Ogartowie, reprezentujący klasycyzm. Niestety, praktycznie znajduje się on w ruinie.
Zarówno dwory jak i pałace stanowiły część założenia folwarcznego, które stosunkowo dobrze zachowały się w Gawrońcu, Łęgach, Ostrym Bardzie i Suchej. Większość z nich po 1945 r. znacjonalizowano i stały się siedzibami PGR, potem Spółdzielni Produkcyjnej oraz mieszkaniami rodzin pracowników. Podzielone między różnych właścicieli, czasami na mieszkania komunalne pozostające w zasobie gminy, pałace i dwory ulegają postępującej degradacji tkanki zabytkowej, która jest wynikiem braku remontów, złego użytkowania lub też niewłaściwie przeprowadzanych remontów polegających na wybijaniu dodatkowych otworów wejściowych, poszerzaniu otworów okiennych i wymianie stolarki historycznej na PCV bez poszanowania integralności zabytku. Do dobrze utrzymanych rezydencji można zaliczyć dwór w Starym Resku, w którym mieści się pensjonat „50 Dębów”, pałac w Słowiankach i Łęgach. Prywatną własnością jest dwór w Buślarach, pałac w Tychówku i Gawrońcu, które mają szanse na odzyskanie dawnej świetności. W zdecydowanie najgorszym stanie jest pałac w Ogartowie, zagrożony jest pałac w Nowym Ludzicku, Popielewku. Zabudowa folwarczna - klasyczny układ założenia folwarcznego obejmował dwór zamykający dziedziniec gospodarczy z parkiem, budynki gospodarcze, gorzelnię, dom rządcy, dom gorzelanego, budynki robotników folwarcznych ewentualnie tartak i kuźnię. Na terenie gminy Połczyn Zdrój stosunkowo dobrze zachowała się zabudowa folwarczna w Gawrońcu, Łęgach, Międzyborzu, Suchej, Ostrym Bardzie, ale żadne z nich nie zachowało się w stanie niezmienionym: – w Gawrońcu zachowała się gorzelnia, ryglowy magazyn i dwojaki, – w Kocurach nie zachował się dwór, ale zachowała się gorzelnia, dom rządcy, owczarnia i zabudowania robotników folwarcznych, – w Łęgach już w końcu XVIII wieku znajdowały się 4 folwarki, na terenie jednego z nich zachowała się kuźnia i obora, – w Przyrowie zespół folwarczny, chociaż o czytelnym pierwotnym rozplanowaniu, utracił cechy stylowe - współcześnie przebudowane budynki gospodarcze, – w Starym Resku zachowała się tylko część pierwotnego założenia - zabudowania gospodarcze folwarku powstały w okresie od 4 ćwierci XIX w. po lata 20-te XX w. Większość budynków (m. in. gorzelnia, magazyn, obora i budynek gospodarczy) znajdujących się pierwotnie po stronie północnozachodniej nie zachowała się do czasów współczesnych. Lepiej zachowana jest część południowowschodnia; pozostała też stajnia zlokalizowana w pobliżu wjazdu na dziedziniec gospodarczy. Budynki zespołu wzniesione są z kamienia łamanego i cegły, nakryte spłaszczonymi dachami dwuspadowymi, – w Tychówku zabudowania gospodarcze usytuowane były po obu stronach drogi. Po stronie zachodniej znajdowała się główna część: podwórze zamknięte od południa i północy budynkami gospodarczymi, od zachodu parkiem i dworem. Po drugiej stronie drogi znajdowały się pozostałe obiekty gospodarcze i mieszkalne. Budynki gospodarcze obecnie przebudowane, częściowo nie istnieją. Do dworu prowadzi klonowa aleja, – w skład założenia folwarcznego w Bolkowie wchodziły: dwór z parkiem, budynki gospodarcze, dziedziniec gospodarczy, dom rządcy, budynki robotników folwarcznych, młyn, gorzelnia, fabryka puchu. Zabudowania gospodarcze usytuowane były po obu stronach drogi. Po stronie zachodniej znajdowała się główna część: podwórze od północy zamknięte budynkiem gospodarczym wielofunkcyjnym, od zachodu parkiem i dworem, od południa parkiem. Po drugiej stronie drogi znajdowały się pozostałe obiekty. W budynku wielofunkcyjnym znajdowały się pomieszczenia inwentarskie, stajnie i kuźnia - obecnie nieużytkowane. Podobnie jak założenie folwarczne w Buślarach, – w Ostrym Bardzie założenie folwarczne składało się z dworu z parkiem i „wyspą”, dziedzińca gospodarczego z budynkami gospodarczymi, gorzelni z 1901 r., budynków robotników folwarcznych, z parku oraz z nieistniejącego tartaku i dworu (rozebrany w 1969-70 r.), gołębnika i stelmacharnii.
Budynki gospodarcze powstawały w różnym okresie, w konstrukcji szkieletowej drewnianej oraz murowanejz kamienia i cegły. Obecnie zachowane są częściowo przebudowane, zachowały proste, wydłużone bryły nakryte dachami dwuspadowymi, nie posiadają wystroju architektonicznego. Z założenia folwarcznego w Kołaczu zachowały się jedynie budynki gospodarcze - magazyny, stodoła, obora, drewutnia - gorzelnię i tartak rozebrano. Obiekty wybudowano w konstrukcji szkieletowej drewnianej wypełnionej cegłą ceramiczną oraz jako murowane (jeden z budynków podpiwniczony, ze sklepionymi piwnicami). Na założenie folwarczne składały się: część rezydencjonalna z dworem zamykającym dziedziniec gospodarczy i z parkiem, część gospodarcza z budynkami składowymi i inwentarskimi, gorzelnią, tartakiem, drewutnią, stelmacharnia, remizą (zachowana), domem rządcy (zachowany); kolonia mieszkalna z budynkami robotników folwarcznych (dwojaki). Na szczególną uwagę zasługują pozostałości zespołu folwarcznego w Międzyborzu wraz z parkiem, dworem i oficyną, jako miejsce pierwotnej lokalizacji pierwszego domu uzdrowiskowego.
Architektura sakralna:
Na terenie gminy znajduje się 11 zabytkowych kościołów., z których najstarszym jest kościół w Ostrym Bardzie. Większość z nich powstała w XIX w. w stylach historycznych. Neoromanizm prezentują kościoły o prostych geometrycznych formach, salowe z wieloboczną absydą w Czarnkowie, Łęgach, Redle, Suchej. Neogotyckie formy zastosowano w kościele w Popielewie (1876) i w kościele w Toporzyku z 1860 r. (z kamienia i cegły) z ceglanymi, pięciokondygnacyjnymi wieżami, zwieńczonymi ostrosłupowymi hełmami. Z 1828 r. pochodzi kościół w Gawrońcu - założona na planie kolistym rotunda z kryptą grobową Borków. Murowana z kamienia łamanego z dodatkiem cegły klasycystyczna rotunda przekryta jest kopułą (pokrycie z blachy ocynkowanej). Kościół w Starym Resku z końca XVIII wieku wykonany jest w konstrukcji ryglowej z ceglanym wypełnieniem, (wypełnienia międzyryglowe otynkowane, bielone), podobnie jak pochodzący z I połowy XIX wieku kościół w Buślarach - wypełnienia ceglane bez pobiały. Kościół w Tychówku, wykonany w konstrukcji ryglowej w 1739 r. od czasu katastrofy budowlanej w 2002 r. jest nieużytkowany, zabezpieczany doraźnie folią i brezentem w oczekiwaniu na dofinansowanie pozwalające podjąć prace remontowe. Kościoły w Ostrym Bardzie, Tychówku, Buślarach i Gawrońcu należą do najważniejszych pod względem kulturowym i architektonicznym zabytkowych obiektów na terenie gminy.
Cmentarze przykościelne:
Przy kościele w Łęgach znajduje się czynny cmentarz, przy kościele w Tychówku, Suchej, Ostrym Bardzie, Buślarach nieczynne cmentarze (w Buślarach lapidarium). Na uwagę zasługuje cmentarz przykościelny w Gawrońcu - z kaplicą pogrzebową z końca XIX w wybudowaną w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem ceglanym (otynkowane i bielone). Pierwotne granice cmentarza są czytelne - założony na planie zbliżonym do trapezu, zachowane ogrodzenie terenu przykościelnego z głazów granitu (niski mur z bramką od strony płd.-wsch.).
Cmentarze wiejskie:
Już w 1797 r. obowiązywał w Prusach zakaz chowania zmarłych w kościołach i w otoczeniu kościołów (por. wyżej cmentarze przykościelne). Nowe cmentarze zaczęto zakładać poza niwą siedliskową. Na terenie gminy występują 34 cmentarze ewangelickie datowane na okres od połowy XIX w. (z pochówkami do l.40.XX w.). W zdecydowanej większości są dziko zarośnięte, zdewastowane, rozgrabiono nagrobki. Jednak posiadają jeszcze elementy historycznego zagospodarowania (starodrzew, relikty nagrobków, ogrodzeń). Tereny cmentarzy pozostają miejscem pochówków dawnej ludności i powinny podlegać ochronie. Cmentarze komunalne czynne znajdują się w Popielewie, Redle i Toporzyku:
W Popielewie, założony najprawdopodobniej w końcu XIX w. cmentarz składa się z jednokwaterowego cmentarza komunalnego ze współczesnymi nagrobkami, znajdującego się w części południowej. Część północną zajmuje dawny cmentarz żydowski, na którym zachowały się pojedyncze nagrobki sprzed 1945 r. i ich destrukty,
W Toporzyku znajdowały się cztery cmentarze. Trzy z nich są nieczynne, w tym cmentarz przykościelny. Założony w I połowie XIX wieku cmentarz komunalny wygrodzony jest częściowo ażurowym, ceglanym ogrodzeniem. Rozplanowanie dwukwaterowe, rozdzielone aleją. W części południowej liczne nagrobki współczesne, w zaniedbanej części północnej nagrobki i mogiły sprzed 1945 r. (liczne krzyże metalowe).
Oprócz cmentarzy ewangelickich, w przeważającej mierze zdewastowanych, na terenie gminy znajdują się 2 cmentarze rodowe - na terenie parku w Łęgach cmentarz rodowy von Hagen z neogotycką kaplicą wzniesioną pod koniec XIX w i Bolkowie - cmentarz rodu von Woedtke położony w południowozachodniej części parku pałacowego z pozostałościami nagrobków.
W Buślarach prócz cmentarza przykościelnego i nieczynnego ewangelickiego znajduje się cmentarz wojenny poświęcony żołnierzom poległym w czasie I wojny światowej - cmentarz nieczynny z zachowaną dużą ilością nagrobków, w części zdewastowanych i rozrzuconych. Układ drogi leśnej zachowany, kwater słabo czytelny, teren silnie zarośnięty. Nagrobki kamienne (granitowe) o formach stel zakończonych półkoliście lub trójliściem, kilka z płasko rzeźbionym motywem krzyża żelaznego.
Pomniki:
Swoistą formą kommemoratywną są pomniki poświęcone mieszkańcom wsi. poległym na frontach I wojny światowej, stawiane zwykle w centrum wsi, na placu lub przy kościele. Niektóre z nich służą obecnie jako miejsce ekspozycji figur katolickich świętych. Tego typu pozostałości pomników znajdują się w Czarnkowie, Łęgach, Redle, Suchej i Tychówku. Zupełnie wyjątkowy pomnik kommemoratywny zachował się przy kościele w Toporzyku - usytuowany w narożnej części, przy głównym wejściu do kościoła głaz granitowy o wymiarach 180 x 97 x 76; z płasko ściętą powierzchnią frontową, w której wyodrębniona jest prostokątna nisza z płaskorzeźbionym całopostaciowym przedstawieniem niemieckiego piechura z czasów I wojny światowej.
Obiekty przemysłu i techniki:
W większości wsi znajdujących się na terenie gminy Połczyn Zdrój funkcjonowały wiatraki lub młyny (starsze wodne, późniejsze o napędzie elektrycznym). W Kapicach zachował się wiatrak typu holender, wybudowany w l. 20 -, 30 - tych XX w. o trzykondygnacyjnym korpusie w formie stożka. Nie zachowały się śmigi, pierwotna czapa i wyposażenie. Do czasów obecnych zachowały się młyny w Popielawach z 1849 r. i Redle z lat 70-tych XIX w. Wszystkie zachowane budynki młyńskie wraz z otoczeniem powinny otrzymać nowe funkcje i być odpowiednio eksponowane.
Z rozwojem komunikacji kolejowej związane są zabudowanie stacyjne w Dziwogórze, Gawrońcu i Redle. Pochodzą z okresu k. XIX - l. 20. XX w. Posiadają zróżnicowane walory architektoniczne i kompozycyjne. Ze względu na fakt, że obiekty te dokumentują historyczny rozwój obszaru gminy i są nielicznymi przykładami architektury kolejowej - powinny zostać zachowane i odpowiednie zagospodarowane.
Trafostacje zachowały się w Bruśnie, Nowym Ludzicku, Ogartówku. Ogartowie, Ostrym Bardzie, Kołaczu, Międzyborzu i Zajączkówku.
W Bolkowie, Ogartowie i Popielawach zachowały się mostki, a w Dziwogórze unikalny tartak - wybudowany w k. XIX w. - pierwotnie wchodzący w skład głównego (północnego) założenia folwarcznego w majątku należącym do rodziny von Manteuffel (Gut Gross Dawsberg).
art. za: Dziennik Urzędowy Województwa Zachodniopomorskiego Nr 53 z dnia 24 lipca 2009 r.
