Bazylika p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Włocławku wznosi się w miejscu, które wybrano na budowę po zniszczeniu przez Krzyżaków starej katedry zbudowanej bliżej obecnego Pałacu Biskupiego (Kurii). Początek budowy obecnej katedry włocławskiej w 1340 roku, gdy położono kamień węgielny, zbiegał się w czasie z okresem ożywionego ruchu budowlanego czasów Kazimierza Wielkiego. Dwa lata po poświęceniu kamienia węgielnego pod budowę katedry we Włocławku, t.j. w 1342 r. rozpoczęto prace przy budowie gotyckich katedr w Gnieźnie i Poznaniu. Główna świątynia Królestwa – katedra na Wawelu była już w trakcie gotyckiej przebudowy. Należała więc świątynia włocławska do czterech pierwszych katedr gotyckich powstałych na terenie ówczesnego państwa polskiego. W 1392 roku położono na katedrze dach, a w 1411 roku ją konsekrowano. Bazylika włocławska nie dorównuje jednak rozmiarami i rangą artystyczną pozostałym katedrom. Mimo dużej rangi biskupstwa, jej funkcje reprezentacyjne były mniejsze. Katedra krakowska była miejscem koronacji i pochówku ostatnich Piastów. Bazylika gnieźnieńska była katedrą własną arcybiskupa koronującego władców i miejscem dawnych koronacji. Wreszcie katedra poznańska była miejscem spoczynku pierwszych władców państwa polskiego. Wszystkie te budowle otrzymały formę reprezentacyjną nawiązującą do stylu wielkich katedr europejskich. Włocławski kościół katedralny, jak i inne tutaj wymienione, został zbudowany jako bazylika dwuwieżowa, lecz bez transeptu, z niższym prezbiterium bez obejścia i kaplic. Taka forma nawiązywała raczej do architektury zakonnej niż do formy katedralnej – reprezentacyjnej. Masywna struktura obiektu oparta na ciężkich filarach, prosty detal architektoniczny oraz pierwotnie półkoliste łuki okien pozwalają ulokować ten zabytek w tradycji postromańskiej znajdującej analogie w architekturze południowoniemieckiej.

Kościół włocławski obecnie znacznie odbiega od swojej średniowiecznej formy. Pozycja katedry jako zabytku o dużej wartości historycznej została  osłabiona przez przeprowadzoną bez poszanowania zabytkowej substancji restaurację w końcu XIX w. Obecnie bazylika katedralna we Włocławku na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie budowli neogotyckiej z reliktami epok wcześniejszych. Z drugiej strony niefortunna restauracja wpłynęła na zmonumentalizowanie architektury, która wzbogaciła się o pewne cechy typowo katedralne (rozbudowana fasada, wysokie wieże, ciąg kaplic, bogaty detal itp.). Ponadto plan i bryła świątyni generalnie nie odbiegają od pierwotnej koncepcji. Jeśli chodzi o zasób zabytków ruchomych, to także w tym przypadku nie uchroniono się przed zatarciem pełnego obrazu rozwoju historycznego. Przede wszystkim pozbyto się znacznej ilości barokowego wystroju wnętrza. Ocalały jednak zabytki najcenniejsze, wśród których na uwagę zasługuje bogaty zbiór złotnictwa, witraże, zbiór malarstwa sztalugowego i przede wszystkim bardzo liczna rzeźba nagrobna oraz skromny zasób zabytków snycerstwa.

Katedra włocławska skarbnicą sztuki :

1/ Tumba nagrobna biskupa Piotra z Bnina Moszyńskiego z ok. 1496 r., fundacja Kallimacha, wykonana przez wybitnego rzeźbiarza jesieni średniowiecza Wita Stwosza, znajduje się w kaplicy św. Józefa. Wit Stwosz urodził się w Horb nad Neckarem w dzisiejszej Badenii-Wirtembergii (Szwabia).



2/ Monumentalny wczesnobarokowy pomnik nagrobny biskupów Pstrokońskiego i Łubieńskiego z 1629. Wykonany z wielobarwnych marmurów i alabastru, umieszczony we wschodniej niszy manierystycznej, kopułowej (model wawelski) kaplicy N.M. Panny (strona południowa). W wejściu do kaplicy znajduje się, od strony nawy, wspaniały portal, a w nim ozdobna krata z XVII wieku przykład rzemiosła artystycznego (kowalstwa). Po drugiej stronie, w arkadzie ściany zachodniej znajduje się barokowy nagrobek biskupa Sarnowskiego. Marmurowy nagrobek składa się, m.in. z dużej tablicy inskrypcyjnej oraz owalnego portretu biskupa malowanego na blasze miedzianej. Wspaniała pełna przepychu kaplica zdobiona stiukami i polichromią, marmurowymi posągami Ewangelistów: śś Jana, Mateusza, Łukasza, Marka, Floriana, Stanisława, Jacka, Wojciecha, neorenesansowym marmurowym ołtarzem, XVII wiecznym obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem i marmurowymi pomnikami nagrobnymi biskupów kujawsko-pomorskich, stanowi w północnej Polsce najwspanialszy przykład kaplicy kopułowej. W kaplicy tej otrzymał w 1924 r. święcenia kapłańskie kardynał Stefan Wyszyński. Kaplica wykonana przez Tomasza Nikla z Pińczowa i Samuela Świątkowicza z Krakowa - (patrz: Kaplica Tarnowskich w katedrze w Łowiczu - Samuel Świątkiewicz z Warszawy ? oraz kaplica Firlejów w Bejscach).



3/ W nawie południowej znajduje się manierystyczny nagrobek Marcina Tolibowskiego, chorążego brzeskiego, wykonany w warsztacie Hieronima Canavasiego (marmur brązowy i stiuk).



4/ Renesansowe epitafium biskupa Krzesława Kurozwęckiego, ok. 1517 r., z fundacji prymasa Jana Łaskiego, wykonany na Węgrzech przez Jana Florentyńczyka. Na zamówienie prymasa wykonano sześć płyt nagrobnych z czerwonego marmuru. Cztery znajdują się w katedrze w Gnieźnie, jedna zaginiona była w Krakowie i kolejna szósta jest we Włocławku.



5/ Płyta nagrobna z brązu biskupa Jana Karnkowskiego wykonana ok. 1536 roku w warsztacie odlewniczym słynnej norymberskiej rodziny Vischerów (sztuka ludwisarska). W XIV - XVI wieku płyty z brązu importowane były z Flandrii i Norymbergi, w II poł. XVI i w XVII wieku wykonywano je także w kraju, w Gdańsku i Lwowie (kaplica św. Józefa).



6/ Gotycki witraż z ok. 1360 r. wykonany prawdopodobnie w Toruniu z fundacji biskupa Zbyluta Gołańczewskiego. Zachowane do dziś kwatery witraża w liczbie 22 umieszczone są w kaplicy św. Barbary.



7/ Secesyjne witraże projektu Józefa Mehoffera wykonane w latach 1938/39, znajdują się w trzech dużych oknach zamknięcia prezbiterium.



8/ Obraz “Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny” z ok. 1475 r. znajduje się w prezbiterium. Dzieło przypisywane jest Franciszkowi z Sieradza.



9/ Tryptyk “Matka Boża Apokaliptyczna” z końca XV wieku, znajduje się w kaplicy Niepokalanego Poczęcia (Cibavit).



10/ “Wniebowzięcie N. M. Panny” wczesnobarokowe dzieło Bartłomieja Strobla wykonane na blasze miedzianej ok. 1639 r., znajduje się w nawie północnej. Neogotyckie ramy.



11/ “Ukrzyżowanie” Juana Correa de Vivar z Toledo obraz wykonany ok. 1565 r.



12/ “Papież Mikołaj V u grobu św. Franciszka” dzieło Franciszka de Zurbarana z XVII wieku.



13/ Barokowe stalle w prezbiterium z 1683 r. przykład arcydzieła sztuki snycerskiej.



14/ ”Ostatnia Wieczerza” rzeźba ta stanowi predellę nieistniejącego już tryptyku z początku XVI wieku.



15/ Krzyż Tumski z ok. 1610 r.



16/ Wystrój kaplicy św. Kazimierza (kopułowa kaplica, mauzoleum biskupów sufraganów) z ołtarzem głównym pochodzącym z lat 1707/20. Ołtarz stiukowy i marmoryzowany, z elementami snycerskimi. Dwa marmurowe barokowe nagrobki biskupów Łąckiego i Miaskowskiego.



17/ Srebrny ołtarz w kaplicy Najświętszego Sakramentu jest przykładem złotnictwa z XVIII wieku wykonany w Toruniu przez Jana Hausena II (antependium) i Jana Letyńskiego (nastawa ołtarzowa – tabernakulum i kotara).



18/ Siedmioramienny brązowy świecznik z 1596 r. Przykład sztuki ludwisarskiej pochodzący z Rygi dzieło Hansa Meyera (wysokość 310 cm, przy rozpiętości ramion 378 cm.).



19/ Wspaniały neogotycki ołtarz z 1897 roku w neogotyckiej kaplicy św. Józefa (sztuka snycerska, rzeźba polichromowana).



20/ Wspaniałe dzieła złotników polskich i europejskich zgromadzone w skarbcu katedry: kielichy, monstrancje, relikwiarze, lichtarze pochodzące z XIV/XIX wieku.



21/ Dwie płyty nagrobne bpa Aleksandra Bereśniewicza (neogotycka) i bpa Henryka Kossowskiego (neorenesansowa). Marmurowe płyty wykonane w Krakowie wg. projektu Stanisława Noakowskiego, znajdują się w północnej arkadzie międzynawowej, pierwszej od prezbiterium. Stanisław Grzelachowski, Płyty Noakowskiego. "Spotkania z zabytkami", 7/2008.



22/ Zespół pomników, płyt nagrobnych i pamiątkowych oraz epitafiów w liczbie 87 powstałych od XV do XX wieku [praca magisterska, Epitafia Katedry Włocławskiej, Sebastian Czyżniak, Warszawa 2006 r.]. Sztuka sepulkralna.



23/ Portale: cztery gotyckie (kruchta północna i zachodnia oraz prezbiterium), dwa renesansowe (kapitularz) oraz dwa wczesnobarokowe (kaplica św. Kazimierza i Matki Bożej).



24/ Neogotycki prospekt organowy z 1893 roku z fundacji rodziny Kretkowskich zasłużonej dla Kujaw i Polski. Tomasz Sławiński, Kretkowscy, Warszawa-Włocławek 2007.



25/ Eklektyczna polichromia z lat 1900-1902 wykonana przez Stanisława i Zdzisława Jasińskich oraz Apoloniusza Kędzierskiego.



26/ Zegar słoneczny powstał ok.1490 roku wykonany przez matematyka, astronoma i gnomnika Mikołaja Wodkę z Kwidzyna. Zegar ten tradycja włocławska przypisuje Mikołajowi Kopernikowi, którego wuj późniejszy biskup warmiński Łukasz Watzenrode był kanonikiem we Włocławku. Mikołaj Wodka, który studiował w Bolonii, był profesorem we włocławskiej szkole katedralnej, która w XV i XVI wieku skupiła grono wybitnych ludzi epoki, biskupów humanistów, kanoników, kształcąc na poziomie quadrivium. Z tym kręgiem związani byli ludzie tej miary co Kallimach, prymas Maciej Drzewicki posiadacz pierwszego ekslibrisu w Polsce, Mikołaj Kopernik, prymas Stanisław Karnkowski, który założył w 1569 roku we Włocławku pierwsze w Polsce Seminarium Duchowne. W XVII wieku zegar przeniesiono na południową ścianę manierystycznej kaplicy pw. Najświętszej Marii Panny. Zegar jest wykonany w tynku, w formie dekoracji sgraffitowej, posiada gnomon, który wskazuje czas, długość dnia i aktualny znak zodiaku umieszczony na obrzeżu tarczy. Trudno określić w jakim stopniu obecny stan zegara odzwierciedla dzieło astrologa i medyka Abstemiusa [ok. 1442-1494]. Szkoła katedralna powstała w XII wieku, w XV i XVI wieku była filią Uniwersytetu Jagiellońskiego.



27/ Unikatowe w skali kraju z XIV wieku tzw. amfory głośnikowe [ rezonans głosu ]. W prezbiterium zachowało się 29 takich ”głośników”.



28/ Kraty kute z XVI i XVII wieku. Przykład rzemiosła artystycznego kowalstwa.



29/ Liczne neogotyckie i eklektyczne witraże z przełomu XIX i XX wieku wykonane m.in. według projektu Marii Łubieńskiej.



30/ Barokowa chrzcielnica z ok. 1700 roku.



31/ Neorenesansowy ołtarz z II połowy XIX wieku wykonany z różnobarwnych marmurów inkrustowanych brązami według projektu Sławomira Odrzywolskiego oraz obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z I połowy XVII wieku.



32/ Trzy manierystyczne kartusze herbowe wykonane w drewnie, polichromowane, znajdują się w nawie południowej: papieża Sykstusa V, Stefana Batorego, biskupa Hieronima Rozdrażewskiego oraz współczesny stylizowany biskupa Henryka Muszyńskiego prymasa Polski.



33/ Organy, które pochodzą z końca XIX wieku, wykonane zostały przez Jana Spiegla. Każdego roku, dokładnie od 1989 roku na przełomie maja i czerwca odbywają się koncerty organowe. XVIII Katedralne Koncerty Organowe – 2007 rok.



34/ Przed regotyzacją katedry w prezbiterium znajdował się monumentalny, marmurowy wczesnobarokowy ołtarz ufundowany przez biskupa Macieja Łubieńskiego, który został sprzedany do kościoła w Zduńskiej Woli z pozostawieniem obrazów B. Strobla. Planujemy odwiedzenie Zduńskiej Woli i wykonanie całej serii zdjęć barokowego ołtarza z Katedry Włocławskiej celem zaprezentowania na stronie internetowej KNH. Ołtarz bp. Łubieńskiego ufundowany w 1634 r., rozebrany w 1891 r.



35/ Obrazy Józefa Charzyńskiego. W 1631 r. bp. Lipski zamówił do katedry sześć dużych obrazów z życia Maryi, które zostały zawieszone w prezbiterium nad stallami. Autorem malowideł jest Józef Charzyński, malarz, którego twórczość jest mało znana i różnie oceniana na przestrzeni wieków. Obrazy te pod koniec XIX wieku zostały usunięte z katedry. Dwa z nich trafiły do kolegiaty nieszawskiej, gdzie znajdują się obecnie, dwa trafiły do kościoła klasztornego w Brześciu Kujawskim [spłonęły], los dwóch pozostałych jest nieznany.

źródło :