Pałac w Ciszycy

Historia nieszczęśliwej miłości

Ciszyca leżąca w południowo – wschodniej części Kotliny Jeleniogórskiej spełnia wszelkie wymagania do postawienia w niej sielskiej rezydencji. Przy dobrych warunkach widać stąd Śnieżkę i grzbiet Karkonoszy.
Jednak nie położenie, czy też jakieś wybitne walory architektoniczne istniejącego do dziś skromnego pałacu rozsławiło to miejsce. To właśnie tutaj, i podczas pierwszego spotkania w zamku Książ, narodziło się uczucie pomiędzy córką księcia Antoniego Radziwiłła, siedemnastoletnią wówczas Elizą, a dwudziestoczteroletnim następcą tronu pruskiego księciem Wilhelmem von Hohenzollern, późniejszym cesarzem Wilhelmem I.

 To był, i nadal pozostaje w historii, najbardziej znany i opisywany romans wśród dolnośląskiej arystokracji. Tuż obok uczucia, które połączyło Mariannę Wilhelminę Orańską z koniuszym pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim – Johannesem van Rossum.

Wróćmy jednak do początków ciszyckiej rezydencji.

Do 1788 r. właścicielem wsi był inspektor leśny Eckstein. Dwa lata później majątek kupił pruski minister do spraw Śląska Carl Georg Heinrich hrabia von Hoym, ten sam, który w 1789 r. został właścicielem Brzegu Dolnego. Z jego inicjatywy powstał w Ciszycy skromny dwór w stylu klasycystycznym oraz park krajobrazowy obejmujący także wzgórze „Ruhe – Berg”, czyli dzisiejszą Radziwiłłówkę. Na szczycie wzgórza minister postawił w 1790 r. wieżę widokową.

Po śmierci hrabiego von Hoym majątek przeszedł w ręce rodziny von Malzahn.
W 1818 r. pałac należał do księcia Biron von Kurland, a dwa lata później odziedziczyła go córka hrabiego von Hoym, Fanny Biron von Kurland.

W 1822 r. majątek wynajęli Radziwiłłowie, by po jedenastu latach wykupić posiadłość. Dokonała tego księżna Luiza Radziwiłłowa (Brandenburska) wraz z mężem Antonim Radziwiłłem, namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Pałac został przeznaczony na letnią rezydencję rodziny na stałe przebywającej w Berlinie. Należy dodać, że źródła wskazują różne daty nabycia posiadłości przez Radziwiłłów (wg. A. Franke – 1833 r. – nota bene rok śmierci księcia Antoniego, wg. W. Kapałczyńskiego i P. Napierały – w 1825 r., wg. J. Lamparskiej – w 1824 r.)

Jak wspomniałem, pałacem w Ciszycy wiąże się znana historia nieszczęśliwej miłości córki księcia Radziwiłła Elżbiety (nazywanej przez bliskich Elizą) i księcia Wilhelma Pruskiego Hohenzollerna, późniejszego cesarza.
Poznali się w Książu. Tutaj po raz pierwszy Eliza „wysmukła, pełna gracji, uroku i anielskiej dobroci” – jak pisała jedna z jej przyjaciółek, zauroczyła się młodym i przystojnym Wilhelmem. Z wzajemnością . Książę bywał potem w Ciszycy coraz częściej. Pretekst stanowiło pokrewieństwo z matką Luizy pochodzącą z Hohenzollernów.
Młodzi kochankowie wspólnie brali udział w przedstawieniach teatralnych grając m.in. Romea i Julię.
W 1820 r. wyznali sobie miłość. Niestety, Eliza nie była właściwą partią dla następcy tronu pruskiego. Na nic zdała się deklaracja rosyjskiego cara, który postanowił w tej sytuacji adoptować Elizę i nadać jej odpowiedni status. Specjalnie powołane pruskie komisje orzekły, że mezalians następcy pruskiego tronu z polską arystokratką kłóci się z pruską racją stanu. Nie bez znaczenia była tutaj niechęć dworu pruskiego do Radziwiłłów.
Ostatecznie, w 1826 r. zapadła decyzja przekraślająca szanse na małżeństwo.
Wiadomość zastała Elizę w drewnianym pałacu myśliwskim Radziwiłłów w Antoninie (istnieje do dzisiaj w woj. wielkopolskim). Można się tylko domyślać co czuła wówczas dwudziestotrzyletnia zakochana dziewczyna. Postawiony przed ostatecznym wyborem Wilhelm postawił na tron.
Do ostatecznego zerwania kontaktów doszło podczas ostatniego spotkania młodych, które miało miejsce w ciszyckim pałacu 4 czerwca 1829 r.
Wilhelm ożenił się później z księżniczką Augustą von Sachsen – Weimar, natomiast księżniczka Eliza, zwana przez okolicznych mieszkańców Aniołem z Ciszycy, zmarła w 1834 r. w konsekwencji zaawansowanej gruźlicy.

Rok wcześniej, po śmierci księcia Antoniego Radziwiłła majątek odziedziczyła najstarsza córka Wanda, żona księcia Adama Czartoryskiego, a następnie ich syn, także Adam. W rękach Czartoryskich posiadłość pozostawała do 1923 r. (lub 1927), kiedy to kupił ją baron von Stein – Ãcker i poddał remontowi.

W latach 30. ub. wieku dobra należały do Solly Edelmann.

W 1936 r. pałac został opuszczony i zaczął niszczeć. Uratowała go renowacja przeprowadzona w związku z kręceniem tu filmu „Pruska miłość”, traktującego o historii uczuć Elizy Radziwiłłówny i księcia Wilhelma Hohenzollerna. Należy dodać, że w 1889 r. we Wrocławiu wydana została książka autorstwa Bauera Oswalda „Anioł z Ciszycy” opisująca losy nieszczęśliwej miłości.

Od 1945 do 1989 r. w budynku mieścił się ośrodek wczasowo – kolonijny. Potem został sprzedany prywatnemu właścicielowi.
Obecnie w pałacu znajdują się prywatne mieszkania. Rezydencja w niczym nie przypomina dawnej świetności, a wieża widokowa na szczycie Radziwiłłówki jest w stanie ruiny.

źródła :
1. "Dolina zamków i ogrodów - Kotlina Jeleniogórska - wspólne dziedzictwo" . Praca zbiorowa. Jelenia Góra 2001.
2. „Zamki, pałace i dwory Kotliny Jeleniogórskiej”. W. Kapałczyński, P. Napierała. Fundacja Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej. Jelenia Góra – Wrocław 2005.
3. „Władca i anielica” – artykuł J. Lamparskiej. „Słowo Polskie – Gazeta Wrocławska” z 11 lutego 2005.
4. "Die polnische Prinzessin. Elisa Radziwill: Jugendliebe Kaiser Wilhelms I"; Harald Eschenburg. Stuttgart 1986

Pozdrowienia i podziękowania dla Ropuchy za udostępnienie wizerunków bohaterów tej historii.
Opracowanie : Thor / www. fotopolska.eu