Młyn wodny nad rzeką Wdą



Najstarsza wzmianka pochodzi z pierwszej połowy XV wieku. Ówczesny młyn posiadał jedno koło. Właścicielami młynów najczęściej byli książęta, Krzyżacy, biskupi, zakony, proboszczowie i rycerze. . W czasach krzyżackich podobnie jak w okresie książąt pomorskich wielkość młynów mierzono liczbą kół, młyn lipuski należał do małych.



Przypuszcza się, że parafia Lipusz powstała w połowie XIV wieku i prawdopodobnie na drugą połowę tego wieku należy odnieść powstanie młyna.

Według Źródeł Dziejowych z 1570 roku młynarz lipuski od jednego koła młyńskiego wnosił opłatę w wysokości 24 groszy, zaś proboszcz w 1583 roku otrzymywał z tego dziedzicznego młyna jeden korzec mąki.



Młyn lipuski w 1664 roku otrzymali Wojciech Kropidło i Wojciech Mniszk. Lustracja z tego roku wspomina, że młyn był usytuowany na rzece Lubiszewskiej i posiadał dwa koła. Po dwóch latach od tej lustracji , czyli w 1666 roku, starosta kościerski nadał wyżej wymienionym lipuski młyn wraz z trzema włókami ziemi, z wolnym rybołówstwem na młyńskim stawie, rzekach: lipuskiej i Gostomku i kępę na gostomskiej rzece. Mogli warzyć piwo na własny użytek. Do banku zobowiązani byli odstawiać 30 korcy żyta, hodować wieprze, płacić 5 marek i podstawiać .



Do młynarza należało przygotowanie kamieni, ich obróbka i odpowiednia konserwacja. Obróbkę wykonywano na miejscu albo przywożono gotowe kamienie z innych terenów. Młynarze obserwowali poziom wody w stawie, kontrolowali groble, śluzy i wodne zastawy. Musieli dbać o stan techniczny kół. Do większych napraw grobli, tam, szlamowania stawów i pogłębiania rowów zobowiązywano chłopów. Koła napędzane siłą wody wprawiały w ruch cały mechanizm młyna. Górny kamień ruchomy tarł zboże na dolnym nieruchomym. Liczba kamieni także w czasach nowożytnych była różna w zależności od wielkości młyna. .



W drugiej połowie XIX wieku przy młynie lipuskim była węgornia. Młyn i tartak mieściły się w tym czasie po lewej stronie rzeki Czarna Woda. Około 1880 roku zbudowano nowy tartak po prawej stronie rzeki.



W 1902 roku wybudowano nowy młyn w Lipuszu, zachowany do dziś po prawej stronie Czarnej Wody. Dotychczasowy, usytuowany po lewej stronie uległ rozbiórce. Z tartaku po prawej stronie rzeki do chwili obecnej zachowały się tylko fundamenty. Aż do 1972 roku właścicielami młyna były osoby prywatne, 30 czerwca 1972 roku Ministerstwo Handlu i Przemysłu przekazało młyn Gromadzkiej Radzie Narodowej w Lipuszu, a przejęła jego użytkowanie Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w tejże miejscowości. Dnia 15 listopada 1995 roku w kancelarii notarialnej w Kościerzynie podpisano akt sprzedaży młyna w Lipuszu na rzecz Stefana i Anieli Kiedrowskich, którzy są właścicielami do dnia dzisiejszego.



Obecny właściciel zabrał się za remont młyna, wymieniając wał napędu górnego i dolnego, zniszczone belki wymienił na nowe, dał nowe oszalowanie młyna na zewnątrz, wzmocnił fundamenty betonem, zaopatrzył dach w nowe rynny i opierzenie, a przepust wody w nowe ozdobne metalowe barierki, pomosty oraz cztery ruchome zastawy na wodę. Dziś młyn miele zboże na mąkę dla potrzeb lipuskiej piekarni, w której wypieka się chleb z Lipusza znany z dobrego smaku nie tylko w pobliskiej okolicy.



Opracowanie: Karolina Lamk

Literatura:

M.Lemańczyk Lipusz

W.Szulist "Zabytkowy młyn wodny w Lipuszu"