Przypuszczalnie już w momencie lokacji miasta lub wkrótce, a zatem najpóźniej po połowie XIII w., Opole zostało opasane prostymi fortyfikacjami drewniano-ziemnymi w formie wałów ziemnych z częstokołem i fosy.

Miejsce drewniano-ziemnych obwałowań zajęły w późniejszym czasie mury miejskie, wzmiankowane po raz pierwszy w 1391 r. Być może powstały one za czasów księcia opolskiego Bolka I (1281-1313), który doprowadził do końca budowę zamku na Ostrówku. Za takim datowaniem najstarszych partii murów miejskich Opola przemawiają pierwsze wyniki badań archeologicznych podjętych w 2005 r. pod kierownictwem Jerzego Romanowa. Zgodnie z tymi wynikami, budowę murów można datować ogólnie na koniec XIII i pierwszą połowę XIV w. Poszczególne odcinki murów, różniące się między sobą budową, pochodzą jednak z różnych okresów.

Fortyfikacje tworzyły zamknięty obwód obronny wokół miasta, ciągnąc się na długości 1460 m, również wzdłuż brzegu Odry (obecnej Młynówki). Powierzchnia objętego nimi obszaru wynosiła około 16 ha. Dłuższa oś tego obszaru (na kierunku południe-północ) liczyła 450 m, a oś krótsza (na kierunku wschód-zachód) 350 m.

Wzmocnieniu obrony służyły występujące z murów baszty, których było kilkanaście (najczęściej podawana jest liczba 14, ale zachowane źródła ikonograficzne nie dają absolutnej jasności w tym zakresie). Umożliwiały one obronę flankową, tj. boczne rażenie nieprzyjaciela, który próbowałby zbliżyć się do murów miasta. Na większej części obwodu obronnego, na odcinkach nie bronionych przez rzekę, przed murami ciągnęła się sucha fosa - - miejscami nawet podwójna - mająca częściowo charakter głębokich jarów, powstałych jako wybierzyska kamienia wapiennego.

W murach miejskich Opola znajdowało się pięć bram: Gosławicka lub Górska (na Górce, u wylotu obecnej ul. Osmańczyka), Bytomska zwana też Krakowską lub Groszowicką (na osi obecnej ul. Krakowskiej), Odrzańska zwana też Nyską lub Wrocławską (na osi dzisiejszej ul. Katedralnej), Zamkowa (na osi obecnej ul. Zamkowej) oraz Mikołajska, Biskupia lub Nyska (w pobliżu kolegiaty, na osi obecnej ul. Książąt Opolskich). Brama Zamkowa (zbudowana najpóźniej ze wszystkich) łączyła miasto z zamkiem książęcym na Ostrówku. Z trzech innych bram, Gosławickiej, Bytomskiej i Odrzańskiej, wybiegały ważne szlaki komunikacyjne, łączące Opole m. in. z Olesnem, Bytomiem, Krakowem, Niemodlinem, Nysą i Wrocławiem. Piąta brama - Mikołajska, Biskupia, Nyska - nie odgrywała istotniejszej roli komunikacyjnej i zapewne z tego względu postanowiono ją z czasem zamurować, co w istotnym stopniu wzmocniło obronę miasta na tym odcinku (od północy).

Bezpośrednią obronę bram miejskich zapewniały ulokowane w tych miejscach wieże bramne. Według najstarszej zachowanej panoramy Opola z lat 1536-1537, wieże bramne posiadały drewnianą nadbudowę w formie izbic, umożliwiających prostopadłą obronę podstawy budowli.

Szczególnej obrony wymagały dwie bramy miejskie, pozbawione naturalnej osłony ze strony rzeki: Gosławicka (Górska ) i Bytomska (Krakowska, Groszowicka ). Dodatkową osłonę Bramy Bytomskiej stanowiło murowane przedbramie w formie barbakanu: kolista budowla (rondel ) z "szyją", tworzoną przez dwa równoległe odcinki muru, łączące się z wieżą bramną w murach miejskich. Dodatkową osłonę w formie przedbramia posiadała również Brama Gosławicka. W tym wypadku przedbramie miało formę murowanej budowli na rzucie wielobocznym, zbliżonym do silnie wydłużonego prostokąta. Ich budowę można ogólnie datować na schyłek XV w. lub następne stulecie.

Przedbramia przed bramami Bytomską i Gosławicką reprezentowały typ bastei murowanych, który najbujniej rozwinął się we Włoszech w związku z coraz powszechniejszym zastosowaniem cięższej artylerii, zwłaszcza w działaniach oblężniczych. Na wzór głównie włoskich (a później także holenderskich) wielkich bastei murowanych powstawały podobne budowle w innych częściach Europy, a wśród nich datowany na schyłek XV w. słynny, zachowany w większości do dziś, barbakan przed Bramą Floriańską w Krakowie. Basteje przedbramne, określane jako "dzieła kluczowe" fortyfikacji, blokowały kierunek największego zagrożenia, pozwalając ograniczyć się w obronie innych odcinków do zastosowania bardziej tradycyjnych elementów lub elementów również nowoczesnych, ale skromniejszych i mniej kosztownych.

W późniejszym czasie rejon Bramy Bytomskiej wzmocniono jeszcze bardziej poprzez zbudowanie przedmurza z basztami, łączącego się z murami barbakanu, który w ten sposób znalazł się częściowo pomiędzy dwiema liniami murów miejskich. Pomiędzy dwoma ciągami murów z basztami powstał rozległy obszar międzymurza (niem. Zwinger). Również ta innowacja stanowiła odpowiedź na upowszechnienie się cięższej broni palnej.

Pod koniec XIV w. obronę rejonu Bramy Gosławickiej wzmocniono poprzez wybudowanie w jej pobliżu drugiego zamku na terenie Opola, usytuowanego na obszarze Górki i zwanego w związku z tym Zamkiem Górnym.

Scharakteryzowane powyżej fortyfikacje zostały przedstawione na planach miasta autorstwa Walentego Saebischa, Mateusza Meriana, Fryderyka Bernarda Wernera i Daniela Pezolda.

Zgodnie z zachowanym sprawozdaniem z roku 1855, mury miejskie Opola miały złożoną konstrukcję, obejmującą gruby rdzeń z kamienia wapiennego oraz obustronne oblicowanie ceglane. Ich wysokość mieściła się w granicach 20-30 stóp (tj. około 6,50-10 m), a wysokość baszt nie przekraczała 50 stóp (tj. około 16, 50 m).

Przed murami miejskimi ciągnęły się dodatkowe umocnienia, o których wspomina wrocławski kronikarz Piotr Eschenloer, pisząc o oblężeniu Opola przez wojska Kazimierza Jagiellończyka w 1474 r. W dziele Eschenloera jest mowa o częstokołach (niem. Zäune), ale przypuszczalnie chodzi tu o zwieńczone częstokołem wały ziemne. Umocnienia te były kolejnym przykładem innowacji jakie pojawiły się w okresie wojen husyckich (w pierwszej połowie XV w.) związku z upowszechnieniem się broni palnej.

Występujące w XVI w. zagrożenie tureckie zrodziło potrzebę modernizacji systemu obronnego miasta, który w szczególności należało jeszcze lepiej przystosować do użycia cięższej broni palnej. Analogiczną potrzebę rodziły również częste w drugiej połowie XVI w. zmiany panujących i okresy bezkrólewia w sąsiedniej Polsce. Na tym tle mogły być podejmowane takie przedsięwzięcia jak np. przebudowywanie starych baszt średniowiecznych na nowocześniejsze baszty artyleryjskie. W lipcu 1577 r. podjęta została uchwała książąt i stanów śląskich w sprawie ufortyfikowania Wrocławia oraz miast leżących nad granicą z Polską. Nie wiadomo niestety, jakie konkretnie miasta miały być ufortyfikowane, ale jednym z nich mogło być Opole. Być może w ślad za tą uchwałą podjęte zostały na terenie Opola jakieś przedsięwzięcia fortyfikacyjne, np. w formie wspomnianej już przebudowy baszt. Zachowane źródła historyczne nie zawierają jednak żadnych informacji na ten temat, natomiast wynika z nich, że ewentualna poprawa stanu obronności miasta - o ile w tym czasie istotnie do niej doszło - była dość ograniczona lub krótkotrwała.

Źródła historyczne z ostatnich dziesięcioleci XVI w. i z początku następnego stulecia stale informują o złym stanie murów miejskich Opola. W 1686 r. jedna z baszt miejskich, usytuowana za kościołem Świętego Krzyża, została przekazana przez radę miejską kolegiacie z przeznaczeniem na więzienie dla źle prowadzących się duchownych i poddanych kolegiaty. Stan fortyfikacji miejskich był w tym czasie opłakany, podobnie jak stan zamku na Ostrówku.

Fortyfikacje miejskie Opola nie posiadały poważniejszej wartości obronnej już w XVIII w., ale jeszcze w okresie wojen napoleońskich wykorzystywano je dla celów związanych z bezpieczeństwem miasta. Długo też pozostawały one przydatne dla celów fiskalnych, ponieważ bramy miejskie były miejscem poboru ceł.

W latach 1819-1820 r. władze nowo utworzonej rejencji opolskiej zaczęły nalegać na rozbiórkę wszystkich wież bramnych, które uznano za bezużyteczną zawadę komunikacyjną wobec zlikwidowania instytucji pisarzy bramnych. Władze miejskie ociągały się jednak ze spełnieniem owych żądań, ponieważ miasto czerpało korzyści z wynajmowania pomieszczeń w wieżach bądź samo pomieszczenia te użytkowało.

Jeszcze w 1817 r. starannie wyremontowano Bramę Odrzańską. W 1828 r. bramę tę gruntownie przebudowano (według projektu radcy budowlanego Krausego), poszerzając w niej przejazd i wyposażając ją w obszerne pomieszczenia więzienne. Inny los spotkał jednak w tych czasach Bramę Bytomską, która w 1822 r. została całkowicie rozebrana wraz z barbakanem i przyległymi partiami murów (pozwoliło to na przedłużenie obecnej ul. Krakowskiej w kierunku południowym). Pozyskany z rozbiórki materiał wykorzystano do budowy nowego ratusza. W 1826 r. rozebrano z kolei Bramę Gosławicką. W 1848 r. przebito furtę dla pieszych w zamurowanej od wieków Bramie Mikołajskiej. W 1854 r. fakt odwiedzenia Opola przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV stał się okazją do całkowitego otwarcia tej bramy. W 1889 r., jako ostatnia z bram miejskich, została rozebrana również Brama Odrzańska.

Rozbiórka bram zapoczątkowała ogólną likwidację murów miejskich, z których zachowały się do dzisiaj tylko nieliczne fragmenty. Tak np. w latach 1822-1826 rozebrano basztę o nazwie "Barbara", która - jak można przypuszczać - zawdzięczała swoją nazwę sąsiedztwu z drewnianym kościółkiem p.w. św. Barbary, stojącym niegdyś na Przedmieściu Bytomskim.

Najciekawszy i najlepiej zachowany fragment dawnych murów miejskich znajduje się po zachodniej stronie katedry, pomiędzy ulicami Kolegiacką i ks. Baldego. Fragment ten, którego południowy odcinek zrekonstruowano pod koniec lat sześćdziesiątych XX w., jest pozostałością północno-zachodniego narożnika obwodu obronnego miasta. W XV w. podparto mur od zewnątrz nowszymi szkarpami. W środkowej części opisywanego fragmentu umocnień, pod koroną muru, zachowały się trzy wystające na zewnątrz, granitowe konsole (wsporniki), stanowiące prawdopodobnie pozostałość tzw. jaskółczego gniazda, czyli wykusza nadwieszonego, umożliwiającego skuteczne rażenie bezpośredniego podnóża muru.

Na przedłużeniu tego odcinka murów, obok domu katechetycznego przy katedrze opolskiej, zachowała się otwarta od strony miasta baszta, pierwotnie czworoboczna, przekształcona w XVI w. w obudowaną wielobocznie basztę artyleryjską. Baszta ta została dostawiona do muru miejskiego w ramach nowożytnej modernizacji systemu obronnego Opola. Wnętrze baszty jest podzielone na trzy poziomy bojowe, z rzędami strzelnic artyleryjskich, obecnie w większości zamurowanych od zewnątrz.

W podwórzu klasztoru ss. de Notre Dame przy Małym Rynku nr 3 zachowała się druga baszta, zwana Wilkiem lub Basztą Wilczą: prostokątna, pierwotnie otwarta od strony miasta, a obecnie obudowana i pozbawiona korony murów. Zachowało się jedynie przyziemie baszty wraz z przylegającym od południa fragmentem masywnego muru.

Pozostałości innej baszty kryją się najpewniej w murach niewielkiej kaplicy św. Wojciecha, usytuowanej w obecnym kompleksie budynków Uniwersytetu Opolskiego przy pl. Kopernika. Istniejąca obecnie kaplica została zbudowana około 1663 r. na planie nieregularnego czworoboku jako obiekt przyległy do ówczesnego klasztoru dominikanów, na którego miejscu powstał w XIX w. zespół szpitalny, użytkowany aktualnie przez Uniwersytet (patrz: rozdział poprzedni). Dolne partie murów kaplicy odznaczają się znaczną grubością (1,70 m od wschodu i zachodu oraz 0,90 m od południa i północy), co sugeruje, że mogą one stanowić pozostałość usytuowanej niegdyś w tym miejscu baszty.

Długi odcinek dawnych murów miejskich zachował się również w dolnych partiach budynków stojących nad brzegiem Młynówki, po zachodniej stronie ul. Szpitalnej. Budynki te, o ścianach opadających ku lustru wody w Młynówce, są, obok m. in. dawnej synagogi przy ul. Szpitalnej, elementem jednego z najbardziej malowniczych i urokliwych zespołów zabytkowych miasta, tzw. opolskiej Wenecji.

Kolejny odcinek dawnych murów miejskich ciągnie się na zapleczu kościółka św. Sebastiana. Drobny fragment murów miejskich zachował się także w sąsiedztwie dawnej wieży Zamku Górnego przy obecnej ul. Władysława II Opolczyka. W tym też rejonie zachowały się również pozostałości dawnej fosy, ciągnące się, jako głębokie obniżenie terenu, na odcinku o długości około 100 m pomiędzy dawnym zamkiem a terenami sąsiadującymi od wschodu z prezbiterium kościoła Matki Boskiej Bolesnej. Relikty dawnej fosy miejskiej zachowały się również wzdłuż ul. Sempołowskiej, na zapleczu klasztoru ss. de Notre Dame (jako obudowane ze wszystkich stron, głębokie obniżenie terenu) oraz pomiędzy ulicami Sienkiewicza, Malczewskiego i Łangowskiego. Inny fragment fosy zachował się na rogu ulic Książąt Opolskich i kard. Kominka. Częściowo w obrębie dawnej fosy zbudowany został tu przed I wojną światową budynek polskiego Banku Rolników.

W 2003 r., przy okazji modernizacji skrzyżowania ulic Krakowskiej i Ozimskiej, natrafiono na resztki murów barbakanu broniącego niegdyś Bramy Bytomskiej. Ostatnio, przy okazji przebudowy kanalizacji w rejonie ul. Katedralnej, natrafiono na domniemane (jak na razie) pozostałości fundamentów dawnej Bramy Odrzańskiej. Odkopane zostały także fundamenty jakiejś budowli usytuowanej przed bramą. Mogą to być relikty budynku uwidocznionego na panoramie Opola autorstwa Fryderyka Bernarda Wernera z połowy XVIII w.

Zbigniew Bereszyński
[dostęp 2012-07-10]