Cerkiew pod wezwaniem św. Jana Klimaka w Warszawie — prawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Warszawa diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Świątynia znajduje się na Woli w rejonie Ulrychowa, przy ul. Wolskiej 140. Została wzniesiona w latach 1903-1905 jako cerkiew dla cmentarza prawosławnego na warszawskiej Woli z inicjatywy arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima. Wpisana do rejestru zabytków 20 sierpnia 2003 pod nr A-54



Okoliczności budowy

Prawosławna cerkiew w obrębie cmentarza na Woli była prywatną fundacją arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima [3]. Miała pełnić zadania świątyni pomocniczej wobec parafialnej cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, urządzonej w odebranym katolikom po powstaniu listopadowym kościele św. Wawrzyńca[4]. Bezpośrednim jednak celem budowy było upamiętnienie zmarłego 8 sierpnia 1902 w Piatigorsku syna arcybiskupa, Iwana Iljicza Egzemplarskiego[3][5].

W 1903 arcybiskup zakupił działkę położoną przy wschodnim murze cmentarnym od ul. Wolskiej o powierzchni 1237 sążni kwadratowych. Koszt zakupu wyniósł 4275 rubli[4]. 28 czerwca 1903 w jej obrębie położony został kamień węgielny pod budowę cerkwi. Jej projekt wykonał Władimir Pokrowski. Wzniesienie świątyni i otaczającego ją żelaznego płotu całkowicie sfinansował prawosławny hierarcha warszawski. Budynek był gotowy w czerwcu 1905, jednak jego konsekracja, również przeprowadzona przez arcybiskupa Hieronima, nastąpiła dopiero 15 października 1905. Była połączona z pogrzebem Iwana Egzemplarskiego[3]. W dwa tygodnie później zmarł również arcybiskup, który zgodnie ze swoim życzeniem został pochowany obok syna[6].

W okresie międzywojennym[edytuj

W 1915 wszyscy kapłani prawosławni pracujący w Warszawie zostali ewakuowani, w związku z czym cerkiew św. Jana Klimaka została zamknięta. Opiekował się nią kościelny, Nikanor Skibin. Dopiero w 1919 do stolicy Polski przyjechał ks. Antoni Rudlewski, który został proboszczem parafii Trójcy Świętej i zaczął odprawiać Świętą Liturgię w cerkwi na Podwalu. Na jego prośbę do Warszawy przybył również ks. Jan Kowalenko. Objął on opiekę nad świątynią na Woli. Z jego inicjatywy przy budynku wzniesiono w 1931 dzwonnicę, której cerkiew dotąd nie posiadała, i zawieszono na niej dzwony o łącznej masie 354 kg[4]. Na skutek akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych, w czasie której zburzono szereg budynków sakralnych wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, zaś te powstałe w dawnych kościołach katolickich zwrócono pierwotnym właścicielom, świątynia na Woli była – obok cerkwi św. Marii Magdaleny na Pradze – jedną z dwóch wolno stojących cerkwi prawosławnych w Warszawie.

II wojna światowa i okres PRL

Cerkiew, zwłaszcza jej część dolna, była niejednokrotnie schronieniem dla cywilnej ludności Warszawy w czasie jej obrony we wrześniu 1939[8]. W czasie rzezi Woli zginął proboszcz parafii św. Jana Klimaka archimandryta Teofan (Protasiewicz) oraz jeden z jej kapłanów, ks. Antoni Kaliszewicz razem z rodziną. Hitlerowcy zamordowali również kilkadziesiąt osób ukrywających się w dolnej części cerkwi: członków chóru parafialnego, kilkanaścioro prawosławnych wiernych oraz grupę mieszkańców domów w najbliższej okolicy. Po tym wydarzeniu cerkiew została opuszczona i pozostawała bez opieki do stycznia 1945. Żołnierze niemieccy jeszcze kilkakrotnie dopuścili się w niej aktów wandalizmu, ukradli również dzwony. Wielokrotnie służyła jako kryjówka dla ludności cywilnej w czasie powstania warszawskiego. Między styczniem i majem 1945 świątynią opiekował się ks. Eugeniusz Pietraszkiewicz, pod nadzorem którego dokonano usunięcia części wojennych zniszczeń obiektu.

W 1977 budynek został ponownie poświęcony po dokonanym w latach poprzednich gruntownym remoncie.

Architektura



Tworząc projekt cerkwi, Władimir Pokrowski wzorował się na siedemnastowiecznej architekturze sakralnej regionu rostowskiego. Wyrazisty styl ruski miał pozostawać w kontraście z wyglądem cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, która zdaniem twórcy nowej świątyni zbyt wyraźnie zachowała zewnętrzne cechy katolickiej sztuki sakralnej. Budynek został wzniesiony na planie krzyża łacińskiego z kamienia, obłożonego jasną cegłą. Całość wieńczy pojedyncza cebulasta kopuła z krzyżem. Na jej wschodniej ścianie znajduje się tablica z napisem w języku rosyjskim opisująca okoliczności powstania świątyni. Wejście do cerkwi prowadzi przez wysunięty ganek, nad którym na trójkątnym tympanonie znajduje się fresk z postacią Matki Bożej. Budynek jest trójdzielny. Cerkiew posiada dwie kondygnacje, na których znajdują się niezależne od siebie pomieszczenia przystosowane do kultu prawosławnego.

W 2009 na zachodniej ścianie budynku została odsłonięta tablica ku czci wyznawców prawosławia, którzy ponieśli śmierć w czasie II wojny światowej



Kaplica św. Eliasza i św. Hieronima (cerkiew dolna)

Część górna[edytuj | edytuj kod]

Górna część cerkwi jest poświęcona jej patronowi, św. Janowi Klimakowi. Według pierwotnego projektu była to świątynia wyjątkowo skromna na tle innych cerkwi wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, m.in. była ona całkowicie pozbawiona fresków na ścianach. Wynikało to z przeznaczenia budynku na cerkiew cmentarną[6]. Obecnie ściany obiektu zdobi dekoracja malarska wykonana przez Adama Stalony-Dobrzańskiego. Ten sam artysta wykonał witraże w oknach świątyni[8].

Ikonostas świątyni jest dziełem Aleksandra Muraszki, który wcześniej wykonywał prace dekoratorskie w m.in. cerkwi św. Michała Archanioła w Warszawie. Ikonostas wyrzeźbiono w drewnie dębowym, trzyrzędowy, dekorowany kolumienkami w stylu neoromańskim, rozetkami i akroterionami. W pierwszym rzędzie ikon, na drzwiach diakońskich, znajduje się scenę Zwiastowania i cztery wizerunki Ewangelistów. Tradycyjnie z lewej strony znalazła się ikona patrona cerkwi, zaś po obu stronach carskich wrót – wizerunki Jezusa Chrystusa i Matki Bożej. Z prawej strony zlokalizowano ikonę bł. Hieronima. Ponad carskimi wrotami umieszczono znacznie mniejszą, prostokątną ikonę Chrystusa typu Acheiropoietos[6]. Drugi rząd ikon tworzą (od lewej) przedstawienia św. Aleksandry, św. Bazylego Wielkiego, Ostatniej Wieczerzy, św. Jana Chryzostoma i św. Mikołaja. Najwyższy rząd skomponowany został z okrągłych ikon św. Piotra, św. Pawła oraz centralnie położonej Trójcy Świętej[6]. Powyżej ikonostasu znajdował się, już nieistniejący, napis w języku cerkiewnosłowiańskim Czaju woskriesienia miertwych (pol. Oczekuję wskrzeszenia umarłych). Z kolei od 1986 nad carskimi wrotami znajduje się kopia Poczajowskiej Ikony Matki Bożej, napisana w Warszawie i poświęcona w Ławrze Poczajowskiej[8]. Po powrocie kościoła św. Wawrzyńca w ręce katolików do cerkwi św. Jana Klimaka przeniesiono dodatkowo trzy ikony, które pierwotnie znajdowały się w cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej.

W części ołtarzowej obiektu znajduje się ikona Zmartwychwstania Pańskiego oraz cykl ikon przedstawiających wybrane wielkie święta prawosławia. Z kolei od strony nawy, po obydwu stronach ikonostasu zlokalizowano wizerunki św. Sergiusza z Radoneża i św. Serafima z Sarowa. Po prawej stronie od ikonostasu umieszczona została Golgota oraz ikona Chrystusa Cierpiącego, napisana przez Weniamina Siemionowa. Inni święci, których wizerunki są czczone w cerkwi, to św. Andrzej Apostoł, św. Olga Kijowska, św. Włodzimierz Wielki (ikony wstawione z okazji tysiąclecia chrztu Rusi Kijowskiej) oraz przywiezione z pielgrzymek na Athos kopia Atoskiej Ikony Matki Bożej oraz podobizna św. Jana Ruskiego. Natomiast w przedsionku zawieszona została reprodukcja obrazu Kazanie Chrystusa w Łodzi.

Szczególną czcią otaczane są ikony św. Mikołaja oraz kopia Kazańskiej Ikony Matki Bożej, umieszczona w 2001 w zdobionym kiocie wykonanym przez Wojciecha Szmeję. Wizerunki te trafiły do cerkwi z inicjatywy jej fundatora. Od 2003 w świątyni znajdują się również relikwie Bazylego Martysza, jednego z męczenników chełmskich i podlaskich.



Widok na cerkiew od strony wschodniej kwatery, przeznaczonej na pochówki duchownych prawosławnych. Widoczna tablica upamiętniająca okoliczności powstania świątyni

Część dolna

Część dolna nosi wezwanie św. Eliasza i św. Hieronima, patronów fundatora świątyni. Nakazał on jej urządzenie z przeznaczeniem na miejsce pochówku dla swojego syna, a w przyszłości – również dla siebie. Faktycznie, po swojej śmierci 2 listopada 1905, arcybiskup Hieronim został pochowany w wyznaczonym miejscu – przy zachodniej ścianie, gdzie znajduje się miedziana tablica jego pamięci. Dolna cerkiew została jednak wyświęcona dopiero 1 listopada 1906 przez ks. P. Kallistowa, w obecności nielicznych osób, głównie krewnych zmarłego.

Pracami dekoratorskimi w dolnej części budynku kierował Piotr Fedders. Znajduje się tam jednorzędowy ikonostas wykonany przez Włodzimierza Inokientiewa[8] z różowego i czarnego marmuru, sprowadzonego specjalnie na ten cel ze Szwecji. Z tego samego materiału wykonany jest ołtarz, pod którym pochowano arcybiskupa Hieronima. Ściany świątyni pokrywała polichromia autorstwa A. Korelina, który napisał również na szkle ikonę Chrystusa Pantokratora w otoczeniu apostołów. Na suficie zawieszono panikadiło. W 1979 dotychczasową dekorację ścian zastąpiły freski Jerzego Nowosielskiego [15]. Przedstawiają one wybrane sceny z historii zbawienia, zaś na wschodniej ścianie wykonany został wizerunek Matki Bożej Oranty.

W swoim testamencie arcybiskup prosił, by wygląd dolnej części cerkwi nie był zmieniany i by nie dokonywano w niej następnych pogrzebów. Dla pochówków innych spokrewnionych z nim osób miała być przeznaczona kwatera sąsiadująca z cerkwią od wschodu. Ostatnia wola hierarchy nie została jednak zrealizowana. We wskazanej przez niego kwaterze chowane były inne osoby[16], zaś w dolnej kaplicy – zamordowany metropolita warszawski Jerzy (Jaroszewski). Ponadto w 1944 istniał projekt poszerzenia dolnej kaplicy, by mogły się w niej odbywać kolejne pogrzeby. Plan ten został ostatecznie zrealizowany w 1978.