Cmentarz żydowski w Kutnie położony jest na rozległym wzniesieniu pomiędzy ulicami: Sobieskiego, Zdrojową i Tarnowskiego. Dojście do cmentarza jest możliwe od strony ul. Spokojnej.

Nekropolia została założona w XVIII wieku. Trudno obliczyć ilość dokonanych tu pochówków, jednak najstarsi mieszkańcy Kutna pamiętają, że w latach przedwojennych były tu setki, a może tysiące nagrobków, a jeden z naszych rozmówców użył określenia "las macew". Wśród nagrobków wyróżniał się ohel rabina Trunka. Do jego grobu pielgrzymowali pobożni Żydzi, zanosząc prośby o zdrowie i powodzenie w życiu osobistym.

Podczas II wojny światowej naziści zniszczyli nekropolię. Kamienne nagrobki wyrwano i wykorzystano do utwardzania chodników, placów i podwórek domów, zajętych przez Niemców. Na cmentarzu miał powstać Pomnik Zwycięstwa III Rzeszy, jednak planów tych nie zrealizowano. Na terenie nekropolii grzebano Żydów, zmarłych lub zamordowanych w getcie. Cmentarz był także miejscem egzekucji ludności żydowskiej.

Po wojnie nieliczni już kutnowscy Żydzi dokonali na cmentarzu pochówku przywiezionych z obozu w Chełmnie nad Nerem prochów swych bliskich. Odsłonięto wtedy pomnik ofiar Holocaustu. Była to stylizowana na macewę płyta z Gwiazdą Dawida w zwieńczeniu i napisem w językach hebrajskim i polskim: "Wieczna pamięć zamordowanym Żydom przez zbirów hitlerowskich, co spoczywają w bratniej mogile. Cześć Waszej pamięci!". Obelisk ten został jednak bardzo szybko zburzony przez "nieznanych sprawców". Jak wspomina jeden z mieszkańców Kutna w swym liście przesłanym do Żydowskiego Instytutu Historycznego, ostatni pogrzeb na kutnowskim cmentarzu miał miejsce w 1948 roku.

Później cmentarz stopniowo popadał w zapomnienie. Wybierano z niego żwir, w powstałe w ten sposób doły wrzucano śmieci. Mieszkańcy wypasali tu zwierzęta gospodarskie. Zdarzały się przypadki rozkopywania grobów w poszukiwaniu rzekomych kosztowności. Znikały też nieliczne zachowane nagrobki. Macewy lub ich potłuczone fragmenty przez wiele lat można było znaleźć w wielu punktach miasta, między innymi w murku na placu targowym czy w bruku ul. Sowińskiego.

W latach osiemdziesiątych, dzięki zaangażowaniu Andrzeja Urbaniaka, byłego dyrektora muzeum w Kutnie oraz członków Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej, zaczęto odzyskiwać i zabezpieczać żydowskie nagrobki. Andrzej Urbaniak w wypowiedzi opublikowanej na łamach "Głosu Porannego" tak wspominał ten czas: "Przywoziliśmy macewy z okolicznych podwórek, ulic, ogródków. Odzyskiwaliśmy każdą płytę, którą udało się wyrwać z ziemi lub muru, niejednokrotnie dając w zamian płyty zastępcze". W ciągu kilku lat zebrano kilkaset macew. Kutnowscy społecznicy wraz ze Związkiem Religijnym Wyznania Mojżeszowego planowali przeniesienie macew na teren cmentarza i urządzenie lapidarium wraz ze Ścianą Płaczu ze zniszczonych nagrobków. Z różnych względów plany te nie zostały sfinalizowane. Do dziś płyty nagrobne składowane są w magazynie Muzeum Regionalnego w Kutnie. Na cmentarzu wystawiono pomnik poświęcony pamięci Żydów z Kutna. Umieszczono na nim napisy w języku polskim i hebrajskim o treści: "Jest to miejsce spoczynku Żydów kutnowskich, osiadłych w mieście od początku XV wieku. Cmentarz zlokalizowany na pagórku powstał w 1793 roku. Żydzi byli tu chowani do marca 1943 roku. Prosimy o zachowanie powagi".

Dziś na cmentarnym wzgórzu można odnaleźć fragmenty poprzewracanych i zniszczonych nagrobków, bez widocznych inskrypcji. Z ziemi wystają wierzchołki granitowych kamieni, będących zapewne nagrobkami. W południowej-zachodniej części nekropolii zachował się odcinek oryginalnego, ceglanego muru cmentarnego.

Stan cmentarza jest tragiczny. Rozległa łaka wykorzystywana jest do wyprowadzania psów i libacji, w konsekwencji czego w wielu miejscach walają się śmieci, butelki i puszki po alkoholu oraz odchody.

Cmentarz w Kutnie został wpisany do rejestru zabytków dziewiątego grudnia 1992 roku pod numerem 635.

Źródło