Bazylika p. w. św. Elżbiety Węgierskiej we Wrocławiu (zwany Farą Elżbietańską lub kościołem Garnizonowym) - gotycki kościół w sąsiedztwie Rynku we Wrocławiu, jeden z dwóch dawnych kościołów parafialnych w mieście.Kościół położony jest na placu pomiędzy ulicami Kiełbaśniczą, Odrzańską, św. Mikołaja i św. Elżbiety, który stanowi pendant dla placu Solnego. Pierwszy w tym miejscu kościół, początkowo pod wezwaniem św. Wawrzyńca, ceglano-kamienny w stylu romańskim, powstał prawdopodobnie jeszcze na początku XIII w., a w 1253 przekazany przez Henryka III krzyżowcom z czerwoną gwiazdą jako kościół klasztorny[1]. 31 marca 1252 wymieniono po raz pierwszy parafię św. Elżbiety[2], a 19 listopada 1257 kościół został konsekrowany już pod imieniem św. Elżbiety przez biskupa Tomasza I, aczkolwiek nadal używano równolegle wezwania św. Wawrzyńca, przeniesionego po 1387 na ołtarz główny oraz wieżę kościelną, której budowę rozpoczęto przed 1339.
Obecny trójnawowy bazylikowy kościół ufundowany przez Bolesława III powstał od początku XIV wieku w stylu gotyku redukcyjnego. W latach 1309-1318 wzniesiono zachodnie przęsło naw, w 1340 ukończona była nawa, w 1384 kaplica pw. Najświętszej Marii Panny (budowniczy Otto z Nysy), a w 1387 prezbiterium. Służył jako kościół farny wrocławskiego patrycjatu i wyrażał jego ambicje, konkurując wielkością z biskupią katedrą św. Jana. Łęki przyporowe odprowadzające siły ze sklepień nawy głównej umieszczone są nisko, pod dachami naw bocznych, w systemie krakowskim. Same nawy nakryte są prostymi sklepieniami krzyżowymi. Prezbiterium kościoła wydzielone jest jedynie we wnętrzu wydatnymi gurtami, nie wyodrębnia się w bryle i jest zamknięte trójbocznie. Nawy boczne przedłużone są do końca prezbiterium i zakończone są analogicznie do niego, nie tworząc zamkniętego ambitu. Bryła kościoła ma długość 68,2 m i szerokość 34,47 m. Ukończona w połowie XV w. przylegająca do kościoła od południa masywna, pozbawiona przypór i akcentowana lizenami i blendami wieża osiągnęła wraz z hełmem wysokość 130,5 m, będąc najwyższą wieżą na Śląsku i lokując się w czołówce najwyższych budowli ówczesnego świata. Wokół kościoła istniał cmentarz, otoczony przez wieniec maleńkich domków księży-altarystów (opiekunów ołtarzy), które potęgowały wrażenie wielkości kościoła. Kruchty powstały po stronie południowej i północnej, główny portal prowadzi do przyziemia wieży. Stosunkowo nieefektowna elewacja zachodnia nie posiada portalu i ze względu na przylegającą do niej ulicę położona jest ukośnie w stosunku do osi kościoła.
6 kwietnia 1525 kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy, a pastorem został Ambrosius Moiban; przejęcie kościoła miało jakoby nastąpić w wyniku wygranej wrocławskiego patrycjusza i podskarbiego królewskiego Heinricha von Rybischa w grze w kości nad mistrzem krzyżowców Erhardem Scultetusem. W 1529 w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży, a jego szczątki upadły na otaczający kościół cmentarz. Katoliccy pisarze określili to jako karę Boską, która spadła na ewangelików. Ci z kolei argumentowali, że to, że w tak potężnym kataklizmie nikt nie zginął (szczątki przygniotły tylko kota) to świadectwo szczególnej opieki Boga. Wieżę odbudowano w latach 1531-1535 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś. W 1598 podczas remontu dachu położono angobowaną dachówkę mnich-mniszka, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy (analogiczne wzory istniały wówczas na dachach Ratusza oraz Fary Marii Magdaleny. W 1649 zawaliła się część więźby dachowej. Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806/1807, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-1857 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac[3] zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień - po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano 19 listopada 1858. W kościele z biegiem czasu powstało bogate wyposażenie fundowane przez zamożnych mieszczan, a także liczne epitafia (w sumie około 370). W 1750-1761 Michael i Benjamin Engler, a następnie Gottlieb Ziegler zbudowali w kościele wielkie organy, po kilku remontach i przebudowach (ostatnia w 1939-1941) posiadające 91 głosów (zniszczone w pożarze w 1976. Inne, mniejsze organy z 1718, zbudowane przez Adama Horatio Caspariniego, znajdują się obecnie w Auli Muzycznej Uniwersytetu Wrocławskiego.
W końcu XIX w. dla zwiększenia przepustowości ulic wyburzono większość domków altarystów, pozostawiając tylko cztery, zaś w początku XX wieku zburzono jeszcze jeden. Dwa domki, połączone bramką i zwane Jaś i Małgosia pozostały, mimo planów nowej regulacji ulic i budowy w tym miejscu domu towarowego w latach 20..
II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń. Krótko służył jeszcze jako kościół polskiej już parafii ewangelicko-augsburskiej, a w listopadzie 1946 został przekazany katolickiemu ordynariatowi polowemu, uzyskując status kościoła garnizonowego. Służył również jako sala koncertowa, a jego organy wykorzystywano w czasie festiwalu Wratislavia Cantans. Bogate wyposażenie kościoła i dużą część oryginalnej substancji budowlanej strawiły jednak trzy pożary. Pierwszy miał miejsce 4 czerwca 1960, gdy od uderzenia piorunem spłonął szczyt wieży i został uszkodzony dach. Dach i wieża zostały odremontowane, lecz 20 września 1975 wieża ponownie się zapaliła, a wraz z nią otaczające ją jeszcze drewniane rusztowanie. Całkowicie zniszczone zostały renesansowy hełm, kamieniarka wieży oraz jeden z trzech dzwonów (dwa pozostałe zerwały się z zawieszenia, lecz przetrwały upadek). Ostatni, najpoważniejszy w skutkach pożar 9 czerwca 1976 spowodował prawie całkowite zniszczenie drewnianego wyposażenia kościoła, spłonęły organy, więźba dachowa, zawaliły się sklepienia nawy głównej. Odbudowy podjęto się dopiero w 1981, przez całe lata 80. postępowała ona bardzo powoli. Przy rekonstrukcji wykorzystano współczesne techniki budowlane, hełm w dawnych formach wykonano z żelbetu, zaś stalową kratownicową więźbę dachową przykryto dla zapewnienia pełnej szczelności wpierw blachą, na nią kładąc dachówkę (przywrócono przy tym szachownicowy wzór). Zrekonstruowana wieża posiada wysokość 90,46 m (wraz z gałką)[4]. Wnętrzu przywrócono formy zbliżone do gotyckich. Kościół oraz taras widokowy na wieży zostały otwarte dla wiernych i zwiedzających w maju 1997. 31 maja tegoż roku Jan Paweł II dokonał ponownej konsekracji kościoła, nadając mu status bazyliki mniejszej.
Za Wikipedia -
Strona oficjalna -

Monumentalny kościół par. pw. św. Marii Magdaleny to jedna z dwóch wielkich far miejskich Wrocławia. Świątynia jest znakomitym przykładem surowej śląskiej architektury czternastowiecznej.
Historia
Świątynia, wzniesiona jako kościół parafialny, w latach 1523-1945 była parafialnym kościołem ewangelickim, obecnie pełni funkcję katedry Kościoła polskokatolickiego. Pierwszy kościół na tym miejscu był wzmiankowany w 1226 roku. Około 1300 r. rozpoczęto wznoszenie budowli gotyckiej, w latach ok. 1330-1359 wybudowano mury obwodowe, filary międzynawowe, sklepienia naw bocznych, między 1359 a ok. 1386 r. - sklepienie nawy głównej, od schyłku XIV do poł. XV w. - kaplice i zakrystię z biblioteką. Około poł. XV w. ukończono budowę wież, które w 1481 r. zwieńczono iglicowymi hełmami. Mostek łączący górne kondygnacje wież zbudowano w 1459 roku. W 1365 r. cesarz Rzeszy Karol IV ofiarował kościołowi relikwie patronki oraz cierń z korony Chrystusa i drzazgę z Krzyża Świętego. Johann Hess 25 października 1523 r. odprawił w kościele pierwsze we Wrocławiu luterańskie nabożeństwo. W 1546 r. w południową ścianę świątyni wtórnie został wmurowany piaskowcowy portal, pochodzący z romańskiego opactwa benedyktynów pw. NMP i św. Wincentego na Ołbinie z 1170 roku. Portal jest utworzony z ośmiu kolumn i dwóch pilastrów w ościeżach, z rozpiętymi na nich pięcioma półokrągłymi archiwoltami. Niemal całą powierzchnię pokrywa płaskorzeźba. Gotyckie hełmy wież zdemontowano w 1533 r., w 1565 r. zastąpiono je hełmami renesansowymi - dziełami Andreasa Stellaufa i Jakoba Grossa z 1565 roku. W nocy z 22 na 23 marca 1887 r. od jednego z fajerwerków wystrzelonych z okazji urodzin cesarza Wilhelma I zapalił się mostek między wieżami. Ogień przeniósł się na wieżę północną. Kościół restaurowano w latach 1888-1892 (Karl Lüdecke, Robert Leithold). Odbudowę spalonego renesansowego hełmu w kształcie z 1565 r. (według projektów Richarda Plüddemanna) zakończono 23 maja 1891 roku. W 1909 r. według projektu Ericha Graua została odnowiona wieża południowa. W latach 1933-1934 prof. Friedrich Rathgen i rzeźbiarz Johannes Henneck przeprowadzili konserwację portalu ołbińskiego. W czasie II wojny światowej świątynia została zniszczona w 55% - straciła prawie wszystkie dachy, hełmy wież, sklepienia południowej nawy bocznej i chóru muzycznego nad wejściem głównym oraz sklepienie wieży północnej, uszkodzeniu uległa większość elementów jej wyposażenia i wystroju. Dnia 18 maja 1945 r. wybuchła amunicja składowana w wieży południowej - zawaliły się wówczas trzy ściany wieży, bardzo poważnie została także zniszczona fasada kościoła z portalem głównym. Odbudowa świątyni, prowadzona pod kierownictwem Tadeusza Broniewskiego, rozpoczęła się w październiku 1946 roku. Główne prace wykonano do 1972 roku. W 1987 r. powołano Społeczny Komitet Rewaloryzacji Katedry Marii Magdaleny i rozpoczęto kolejne, zakrojone na szeroką skalę prace konserwatorskie. Już od 1946 r. w kaplicach i ocalałej zakrystii odbywały się pierwsze nabożeństwa parafii Kościoła polskokatolickiego. W 1969 r. świątynia została oficjalnie przekazana temu wyznaniu, dopiero jednak w 1977 r. nastąpiło jej uroczyste poświęcenie.
Opis
Świątynia położona w obszarze Starego Miasta, na wschód od Rynku. Teren przylegający do kościoła od strony północnej w średniowieczu zajmował cmentarz. Kościół orientowany, fasadą zwrócony w stronę ul. Szewskiej. Budowla jest częściowo podpiwniczona. W bryle wyróżnia się zachodni masyw z dwiema wieżami połączonymi nadwieszonym mostkiem, nad nawą dach trójspadowy. Elewacje ceglane. Kościół opięty skarpami. Między rzędami przypór od strony północnej i południowej rzędy kaplic, które wraz z nawami bocznymi są nakryte wspólnymi dachami pulpitowymi, nad którymi rozpięto łęki rozporowe zakończone pinaklami. Kościół jest trójnawową, ośmioprzęsłową bazyliką bez transeptu. Kwadratowe przęsła nawy środkowej prezbiterium nakryte sklepieniami gwiaździstymi, wydłużone przęsła naw bocznych prezbiterium - sklepieniami siedmiopolowymi (przeskokowymi), pozostałe - sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Sklepienie korpusu kościoła wsparte na ośmiobocznych filarach międzynawowych. Między prezbiterium a nawą główną łuk tęczowy pokryty polichromią. Podczas prac konserwatorskich przywrócono piętnastowieczną kolorystykę wnętrza kościoła: ściany naw, kaplic, pola sklepienne korpusu i kaplic pomalowano na biało, części dolne filarów, lizena, żebra sklepień i glify okienne - na czerwono, pola sklepienne prezbiterium - w kolorze błękitnym. Zachodni piaskowcowy portal główny pochodzi z ok. 1360 roku. Zabytek dostępny.
Oprac. Bogna Oszczanowska, OT NID we Wrocławiu, 27.08.2014 r.
Źródło: (CC BY-NC-ND 3.0)