Żyrardowska osada fabryczna uważana jest powszechnie za jedyny w Europie zachowany niemal w całości i „żyjący" do dziś zespól urbanistyczny miasta przemysłowego z przełomu XIX i XX wieku.
Stara przędzalnia (na planie nr 30)
Powstanie miasta i jego dziedzictwo kulturowe
Powstanie i rozwój Żyrardowa wiąże się z lokalizacją w pierwszej połowie XIX wieku, na terenie dzisiejszego miasta, fabryki lniarskiej. Nazwa Żyrardów pochodzi od nazwiska francuskiego inżyniera i wynalazcy maszyny do mechanicznego przędzenia lnu, Filipa de Girarda. Założyciele fabryki, bracia Lubieńscy, uczynili go pierwszym dyrektorem technicznym zakładu. W drugiej połowie XIX wieku, po zakupieniu fabryki przez dwóch przemysłowców Karola Augusta Dittricha i Karola Hielle, została ona znacznie rozbudowana i stała się na przełomie XIX i XX wieku największą fabryką lniarską w Europie, a produkowane tu wyroby lniane szybko zyskały uznanie nie tylko w Europie, ale również na całym świecie.
Centrum Kultury (d. Dom Ludowy)- [5]
d. Babiniec- [3]
Urząd Miasta (d. Magistrat)- [4]
d. Resursa- [13]
d. Kantor, budynek dyrekcji- [25]
d. domy tkaczy- [8]
d. wille dyrektorskie - [15]
Muzeum (d. pałacyk właściciela)- [5]
Oprócz rozbudowania fabryki, jej nowi właściciele wybudowali osadę fabryczną z pełną infrastrukturą społeczną: przedszkolem, szkołami, szpitalem, domami kultury i kościołami. Regularna siatka ulic, zieleń i podział na dzielnice mieszkaniowe dla robotników, dzielnice mieszkaniowe dla dyrektorów fabryki oraz część przemysłowa, stanowią o spełnieniu postulatów tzw. miasta idealnego. Żyrardów ma także tradycje miasta wielokulturowego. Żyli to i pracowali ludzie rożnych narodowości: Polacy, Niemcy, Żydzi, Czesi, Francuzi, Rosjanie, Anglicy Szkoci i Austriacy oraz różnych wyznań: katolicy, ewangelicy, baptyści, prawosławni, a także liczna społeczność wyznania mojżeszowego. Życie XIX wiecznej społeczności Żyrardowa najpełniej opisał w książce „Mój Żyrardów" żyrardowianin Paweł Hulka - Laskowski, pisarz, tłumacz, publicysta, religioznawca i społecznik. Jako tłumacz, największy rozgłos zyskał przekładem „Przygód dobrego wojaka Szwejka", wydanym w 1931 roku i do dziś uważanym za najtrafniejsze.
Rozwój fabryki rozwojem miasta
Do I wojny światowej fabryka żyrardowska rozwijała się znakomicie. Po wojnie działała nadal, ale nie odbudowała już swojej potęgi po wojennych zniszczeniach. Nowy właściciel - francuski przemysłowiec -Marcel Boussac okazał się sprawcą niemalże upadku fabryki i miasta. Fabryka poniosła wówczas duże straty finansowe, a wśród robotników nastąpiły masowe zwolnienia. Doprowadziło to w rezultacie do znacznego pogorszenia warunków życia w mieście. Pod koniec lat 30. fabryka przeszła pod zarząd państwa, a jej rozwój przerwał wybuch II wojny światowej. W okresie 1945 - 1989 fabryka rozwijała się i eksportowała swoje produkty do wielu krajów na całym świecie. Ponownie pełniła w Żyrardowie najważniejsze funkcje. Była głównym pracodawcą w 40-tysięcznym mieście, zatrudniała łącznie ponad 5 tys. pracowników. Przedsiębiorstwo było właścicielem niemal całej infrastruktury społecznej w mieście. Było również organizatorem i sponsorem życia społecznego, kulturalnego i rekreacyjnego. W tym okresie Żyrardów bvl dużym ośrodkiem przemysłowym, znanym w kraju i zagranicą. W latach 90. XX wieku, splot wielu czynników doprowadził do upadku większości przedsiębiorstw branży włókienniczej w Polsce, w tym także żyrardowskiego zakładu.
Rewitalizacja i europrojekty
W roku 2004 samorząd opracował Lokalny Program Rewitalizacji na lata 2004-2020. Był to pierwszy program rewitalizacji na Mazowszu. Jego celem jest kompleksowa odnowa centralnego obszaru miasta o powierzchni 180 ha, co stanowi 12% powierzchni całego Żyrardowa. Na obszar ten składa się osada fabryczna, teren poprzemysłowy, zdegradowana dzielnica mieszkaniowa oraz osiedla wielorodzinnych bloków mieszkalnych. W latach 2004 - 2006 samorząd pozyskał ponad 10 mln zł dofinansowania z funduszy Unii Europejskiej na 10 projektów. Wyremontowane zostały trzy szkoły, przebudowane dwie ulice, zwiększono także liczbę kamer monitorujących miasto. Zrewitalizowano park miejski, który nie tylko stał się miejscem spotkań kulturalno - muzycznych, ale również wizytówką Żyrardowa. Zrealizowano również duży projekt wodociągowo- kanalizacyjny Żyrardowa i Jaktorowa. Unia przeznaczyła na ten cel około 75 mln zł. W latach 2009 - 2011 zrewitalizowano zabytkowe obiekty Resursy i Kręgielni. Na ten cel samorząd pozyskał ze środków europejskich prawie 6 mln zl. stopniowo, ale konsekwentnie realizowany przez samorząd Miasta i prywatnych inwestorów proces rewitalizacji zabytkowego centrum miasta sprawia, że Żyrardów rozwija się, pięknieje i przeobraża w ośrodek jeszcze bardziej atrakcyjny inwestycyjne i turystycznie.
Lofty i galeria handlowa (d. Stara Przędzalnia i tkalnia Wanda)- [30]
Stara Przędzalnia II [poza planem]
Zakład produkcyjno-handlowy na Bielniku- [33]
Zakład produkcyjno-handlowy na Bielniku- [33]
XIX- wieczna osada fabryczna
Podane nazwy odwołują się do pierwotnych funkcji obiektów:
1. Plac targowy, serce zabytkowej osady fabrycznej 2. Ochronka - przedszkole dla dzieci robotników 3. Babiniec - budynek dla przedszkolanek 4. Budynek magistratu 5. Ludowiec - Dom Ludowy im. Karola Dittricha 6. Kantoratschule - szkoła fabryczna 7. Kościół katolicki pw. Matki Bożej Pocieszenia 8. Nowy świat - dzielnica domów robotniczych 9. Kościół katolicki pw. sw. Karola Boromeusza 10. Szpital dla robotników 11. Stara szkoła fabryczna 12. Nowa szkoła fabryczna 13. Resursa - dom kultury 14. ul. Wiskicka - dzieliła osadę fabryczną na cześć i przemysłową 15. Wille dyrektorów fabryki 16. Willa Haupta, dyrektora generalnego fabryki 17. Budynek fabrycznej straży ogniowej 18. Park krajobrazowy właściciela fabryki 19. Pałacyk Karola Dittricha jr. 20. Kościół ewangelicki 21. Dom konfirmatów 22. Fabryczna stołówka 23. Pralnia i łaźnia 24. Budynek pończoszarni "Stella" 25. Kantor - siedziba dyrekcji i biura glownego fabryki 26. Pałacyk Tyrolski 27. Familijniak - pierwsze warsztaty tkackie, później dom robotniczy 28. Szkola żydowska 29. Stara przędzalnia 30. Tkalnia "Wanda" 31. Nowa przędzalnia 32. Brama wjazdowa na teren fabryki 33. Wykańczalnia tkanin lnianych
Tekst zaczerpnięty z folderu wydanego przez Wydział Promocji i Kultury Urzędu Miasta Żyrardowa.
Bardzo dobrze wyszło, a minusa w ocenie daję za to, że tekst nie własny, a przepisany. Ale i tak czasu sporo zeszło, wyobraźcie sobie pisanie artykułu z niczego, albo kompilacji na podstawie kilku źródeł pisanych:).
