Zespół budynków kościelno-klasztornych założyła w XV wieku nowopowstała grupa mnichów z zakonu bernardynów. Została ona z namaszczenia papieża wysłana na Śląsk do walki z herezją i husytyzmem. Do Wrocławia zostali zaproszeni przez biskupa Piotra Nowaka. Grupie tej przewodził Jan Kapistran (Giovanni Capistrano 1386 -1456). Granice miasta przekroczyli 15 II 1453 r by już 18 III otrzymać teren pod swoją siedzibę na Nowym Mieście. Budowę kompleksu rozpoczęli w 1453 roku wyburzywszy uprzednio zabudowę jaka tam się znajdowała. Dwa lata później w dniu 28 IX 1455 roku dokonali już uroczystego poświęcenia pierwszego, prowizorycznego kościoła który stanął pomiędzy górką Kacerską i bramą Ceglaną. W 1465 roku rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła wraz z klasztorem. Całość ukończono i poświęcono dopiero w 1502 roku. W 1522 roku po sporze z Rada Miejską Wrocławia trwającym od 1517 roku bernardyni opuścili Wrocław i budynki kościelno-klasztorne. W tym samym 1522 roku do kompleksu przeniesiono chorych ze szpitala św. Barbary tworząc w kompleksie nowy szpital. Przez kolejne 4 lata sam kościół był nieczynny i dopiero w 1526 roku został zamieniony na ewangelicki z parafią prowadzącą cały szpital. W swej formie architektonicznej kompleks budynków przez kolejne 4 wieki nie uległ jakimś charakterystycznym zmianom i przetrwał aż do XIX wieku. Miały w nim miejsce tak przebudowany jak i rozbudowy ale nie mające większego wpływu na wygląd zewnętrzny. Przełom XIX i XX wieku wtopił zespół w nowo powstające budynki zieleń których ilość rosła wraz z dynamicznym rozwojem miasta i tak doczekał „Festung Breslau”. Warto nadmienić, że już od 1928 roku część kompleksu pełniła funkcje muzealne.
W czasie oblężenia miasta zniszczenia budynków kompleksu pobernardyńskiego sięgnęły 70%. Odbudowę i renowację kompleksu przeprowadzano w kilku etapach:
- 1949 prace zabezpieczające pod kierunkiem Aleksandra Krzywobłockiego
- 1956 - 1974 odbudowa pod kierunkiem Edmunda Małachowicza
W 1974 roku ukończono prace oddając obiekt do użytku z przeznaczeniem całości na Muzeum Architektury

bonczek/hydroforgroup/2007 na podstawie książki Edmunda Małachowicza „Wrocław – Zespół pobernardyński” Wydawnictwo Arkady Warszawa 1985

Powstanie obiektu wiąże się z pobytem we W. św. Jana Kapistrana (1386-1456), współzałożyciela zakonu bernardynów. W 1453 zakonnicy wznieśli pierwszą drewn. świątynię o konstrukcji szachulcowej. Obecny mur. kościół got. został wybud. w latach 1463-1502, początkowo pod kierunkiem H. Bertholda. Po katastrofie bud., w 1491 obniżono sklepienia prezbiterium. Jednocześnie z kościołem wznoszono klasztor, obok którego w 1507 bernardyni wybudowali szpital św. Hioba (niezachowany). Bernardyni opuścili W. w 1522, po konflikcie z radą miejską. Budynki klasztorne zamieniono na szpital miejski (potem dom starców), a kościół przekazano ewangelikom, którzy użytkowali go do 1945. Zespół był wielokrotnie niszczony pożarami i przebudowywany. Pozostałości got. wyposażenia (m.in. tryptyk z Legendą św. Jadwigi, obraz Korona Marii) ob. w muzeach i in. obiektach. W 1619 usunięcie lektorium z kościoła, pocz. budowy empor. Po pożarze w 1628 (zniszczone dachy i cz. sklepień) barokizacja powstanie ołtarza gt. (proj. A. von Saebisch), ambony (1673), loży kolatorskiej (1713) oraz organów (wyk. Adam Horatio Casparini, 1709). W latach 50. i 60. XIX w. regotyzacja świątyni wg proj. Lutza (sztukaterie w prezbiterium, nowe maswerki okienne). W latach 1871-72 wyburzenie średniow. kuchni i wsch. skrzydła klasztoru, w miejscu którego wybudowano neogot. gmach proj. C. J. Ch. Zimmermanna. W latach 1899-1901 przebudowa zespołu wg proj. Felixa Henry’ego w stylu eklektycznym. W latach 30. XX w. restauracja wnętrza kościoła o charakterze purystycznym (m.in. usunięcie barok, ołtarza, witraży z XIX w.). Pod koniec II wojny świat, zespół poklasztorny zniszczony w 70%.

W latach 1956-74 odbud. i adaptowany wg proj. E. Małachowicza na M.A. (nowocz. skrzydło wsch., podział przestrzeni kościoła stalowymi emporami, likwidacja stropu w skrzydle pd.). Późnogotycki zespół pobernardyński układem przestrzenno-funkcjonalnym nawiązuje do tradycyjnego modelu architektury klasztornej. Do kościoła od pd. przylega klasztor składający się z czworoboku zabudowań wokół wirydarza i skrzydła pd.-zach., wysuniętego w kierunku ul. Bernardyńskiej.

Kościół mur. z cegły i ciosów piaskowcowych, nietynkowany, wzmocniony skarpami. Wzniesiony w układzie bazylikowym z 6-przęsłowym korpusem nawowym i 3-przęsłowym prezbiterium zamkniętym 3-bocznie. Od pd. do kościoła przylegają:

2-przęsłowa zakrystia, wieża na rzucie kwadratu oraz 2-przęsłowa , zamknięta 3-bocznie kaplica pw. NMP i św. Jana Kapistrana; od pn. XVII-wieczna kruchta. Prezbiterium i nawa gt. nakryte sklepieniami gwiaździstymi, nawy boczne, kaplica, zakrystia krzyżowo-żebrowymi. Fasada kościoła 3-osiowa, z centralnie umieszczonym got. portalem gt., zwieńczona tynkowanym barok, szczytem z trójkątnym naczółkiem. W elewacjach bocznych zachowane 3 portale: got., renes., neogotycki.

Budynki klasztoru 2-kondygnacyjne, mur. z cegły, nietynkowane; współcz. skrzydło wsch. częściowo w konstrukcji żelbetowej, ściana osłonowa od wsch. z marblitu i szkła. W klasztorze ze średniow. wnętrz najlepiej zachowane pomieszczenia parteru skrzydeł pn., zach. i pd.: krużganki nakryte sklepieniami sieciowym i krzyżowo-żebrowymi oraz przedsionek kościoła ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na centr. filarze. Pozostałe wnętrza wielokrotnie przebudowywane. Parter skrzydła wsch. mieścił kapitularz i kaplicę, pd. refektarz. Obecnie w tym miejscu sale ekspozycyjne. Drugą kondygnację zajmowała biblioteka i cele zakonne. Część strychów (w skrzydle pd. i zach.) zaadaptowana na po-mieszczenia biurowe i magazyny. W skrzydle pd.-zach. obecnie biura i mieszkania. W 3 pomieszczeniach parteru zachowane sklepienia krzyżowe.

Magdalena Lawicka, Agnieszka Gola