Muzeum Diecezjalne w Płocku powstało w 1903 roku z inicjatywy ks. kanonika Antoniego Juliana Nowowiejskiego, późniejszego biskupa płockiego. Budynek dla potrzeb muzeum zaprojektował Stefan Szyller.
Muzeum należy do najstarszych tego typu instytucji w Polsce. Początkowo miało to być miejsce przechowywania wycofanych z użytku ksiąg liturgicznych i przedmiotów kultowych. Jednak już w 1904 r. udostępniono je dla zwiedzających.
Pierwszego wpisu w księdze pamiątkowj dokonał Henryk Sienkiewicz. Brzmi on: “Kościół jest stróżem przeszłości piastunem teraźniejszości i siewcą przyszłości”.
Po stu latach działalności zbiory muzeum liczą ponad 10 tysięcy eksponatów. Do najbardziej interesujących należą zbiory mazowieckiej rzeźby średniowiecznej, kolekcja pasów kontuszowych i szat liturgicznych, a także zbiory malarstwa i rzemiosła artystycznego XVII i XVIII wieku. Nezwykle cenne są też zgromadzone w muzeum rękopisy i dokumenty od XII do XVI wieku, a wśród nich:
* Biblia Płocka z pierwszej połowy XII wieku,
* Dyplom lokacyjny miasta Płocka z 1237 roku,
* Księga objawień św. Brygidy z 1400 roku.

Muzeum w oparciu o swoje zbiory prowadzi lekcje muzealne z zakresu historii i historii sztuki.