Gmach - Gmach Dyrekcji Kolei (arch. H. J. Gay) Gmach Dyrekcji, Gmach PKWN - wzniesiony w latach 1929-39 przy placu Niepodległości 1, z przeznaczeniem na siedzibę Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, usytuowany na północnej osi dzielnicy Nowe Miasto (al. Piłsudskiego) między Wzgórzem Kredowym a Dworcem PKP, w obrębie osiedla zwanego "Dyrekcją Dolną".



Gmach to pięciokondygnacyjny budynek biurowy w rzucie zbliżony do litery H. Posiada pięć pełnych skrzydeł i dwa skrócone. W latach 80. XX wieku znajdowało się w nim 351 pokoi oraz sala posiedzeń. Strona frontowa budynku składa się z 19 osi, ryzalitu środkowego i dwóch skrzydeł alkierzowych po bokach. Ryzalit środkowy ozdobiony jest czterema przyściennymi słupami i wychodzi na plac schodami. Wyprawa elewacji składa się ze szlachetnego tynku i miki. Posiada cokół z cegły klinkierowej. Hol zlokalizowany przy głównym wejściu ma wysokość pięciu kondygnacji oraz świetlik na szczycie.



W lipcu 1928 rozpoczęto budowę. Kamień węgielny pod gmach główny położono 22 października tego samego roku. Architektem był Henryk Gay, a kierownictwo budowy w pierwszej fazie prowadził inż. Zygmunt Mianowski, a następnie Mikołaj Leszczyna-Głybowski. Prace budowlane wykonywała firma Tor, a następnie Budeks. Prace przerwano z powodu kryzysu gospodarczego, wznowiono je w 1938. Gmach Dyrekcji wzniesiono od nowa ponieważ jego mury miały za duże pęknięcia (bardzo niskie temperatury zimą 1929 oraz warunki geologiczne na jakie składało się m.in. podłoże kredowe, były przyczyną pękania murów w wielu budynkach). 1 grudnia 1939 miało nastąpić przeniesienie urzędów kolejowych z Radomia (nie doszło do tego z powodu wybuchu II wojny światowej).



Od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 gmach Dyrekcji był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Z jego balkonu odczytano Manifest. Od 23 sierpnia 1944 do 1 października 1945 mieściła się w nim Oficerska Szkoła Artylerii. Ukończyło ją 1356 oficerów. Mieszkańcy miasta pokryli koszt sztandaru bojowego szkoły, który przekazano podchorążym 29 kwietnia 1945. Wschodnią ścianę holu głównego ozdobiono malowidłem z emblematami szkoły (biały piastowski orzeł i znaki artylerii). W 1977 wydano medal pamiątkowy z odznaką szkoły i portretem gen. Józefa Bema. W 1952 w fasadę budynku wmurowano tablicę z napisem:



W tym domu

od dnia 21 lipca do dnia 30 lipca 1944 roku

mieściła się siedziba

Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

pierwszego rządu polskiego ludu pracującego

Wmurowano w dziesiątą rocznicę

powstania Polskiej Partii Robotniczej



W okresie powojennym znajdowały się w nim m.in. siedziby szkół, urzędów wojewódzkich i powiatowych, pogotowie ratunkowe, przychodnia, biblioteka, szkoła i poczta. Od 1 czerwca 1975 był on siedzibą Urzędu Wojewódzkiego. Obecnie mieści się w nim m.in. Lubelski Urząd Wojewódzki Delegatura w Chełmie i Starostwo Powiatowe.



24 kwietnia 1971 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, obszar i układ urbanistyczny osiedli Dyrekcji wpisane zostały do Rejestru Zabytków pod nr A/138.