 | Polska › woj. mazowieckie › Warszawa › Dzielnica Wola › Wola - Koło › Osiedle Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej "Koło" |
1973 , "Piękne, nowocześnie rozplanowane osiedle na Kole" - zdjęcie pochodzi z tygodnika Stolica nr 49 (1357) 09.12.1973
|
Na stronie od 2012 wrzesień
13 lat 8 miesięcy 7 dni |
Po przejęciu osiedla TOR przez Warszawską Spółdzielnię Mieszkaniową zainteresowała się ona terenami na Kole celem wybudowania tu kolejnego osiedla mieszkaniowego. Jego projekt zaczął powstawać jeszcze podczas okupacji, a został ukończony w 1947 roku, przygotowali go Helena i Szymon Syrkusowie. Jako że działo się to jeszcze przed nastaniem ideologii socrealizmu, to osiedle zaprojektowane zostało w stylu modernistycznym. W ramach osiedla, zlokalizowanego między ulicami Ożarowską, Deotymy, Czorsztyńską oraz ul. Rawską (potem al. Rewolucji Październikowej), powstało pięćdziesiąt bloków mieszkalnych. Osiedle zrealizowano w latach 1947-1956, nazywano je potem "Koło-Wschód" (dla odróżnienia od budowanego później osiedla "Koło-Zachód").
Nowo wybudowane osiedle naśladowało jeszcze przedwojenne idee modernizmu i funkcjonalizmu, wobec czego szybko spotkało się z ostrą krytyką ideologów socjalizmu. Bloki postawiono na słupach, uzyskały one płynne kształty oraz częściowo niezabudowane przyziemia, tworząc wrażenie otwartej przestrzeni. Zastosowano ciekawe detale, jak osłony wejść w formie plasterków sera czy wyginające się balustrady balkonów. Wśród bloków powstała także infrastruktura społeczna – szkoły, przedszkola, żłobki i domy społeczne. Mieszkania były nadal małe, ale i tak większe i jeszcze nowocześniejsze niż te na osiedlu Towarzystwa Osiedli Robotniczych, najczęściej trzypokojowe, o przeciętnej powierzchni 37 metrów kwadratowych. Podczas budowy osiedla zastosowano po raz pierwszy elementy prefabrykowane, wytworzone z gruzobetonu zwożonego ze zniszczonej Warszawy. Wkrótce okazały się one być dużą wadą osiedla, gdyż wykonane z tego materiału ściany nie trzymały ciepła oraz przepuszczały wodę, czyniąc mieszkania droższe w utrzymaniu.
Większość budynków powstała wzdłuż niewielkich, lokalnych uliczek, takich jak Magistracka, Raszei, Dobiszewskiego, Ringelbluma oraz Stróżeckiej (dziś Sitnika). Najciekawsza zresztą historia osiedla wiąże się właśnie z blokiem przy ul. Sitnika 4 – w 1948 roku, podczas trwającego w Polsce Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju, za namową Heleny i Szymona Syrkusów osiedle odwiedził Pablo Picasso i w jednym w mieszkań tego bloku namalował syrenkę z młotkiem w dłoni zamiast miecza. Wkrótce w mieszkaniu zamieszkała młoda rodzina, a syrenka stała się ich utrapieniem, gdyż co chwilę do ich drzwi pukali odwiedzający zainteresowani zobaczeniem dzieła Picassa. Najemcy starali się o zamianę lokum bądź zamalowanie dzieła, do czego ostatecznie przychyliły się władze – w 1953 roku syrenka zniknęła.
Osiedle, jako jeden z najlepszych przykładów powojennej architektury modernistycznej, w 2008 roku zostało w całości wpisane do rejestru zabytków. Ochronie podlegają zarówno założenie urbanistyczne osiedla, jak i poszczególne budynki, położone przy ul. Czorsztyńskiej (nr 2a, nr 8 i nr 12), ul. Deotymy (nr 46 i nr 48), ul. Dobiszewskiego (nr 1, nr 2, nr 3, nr 3a i nr 5), ul. Magistrackiej (nr 22, nr 24, nr 24a, nr 25 i nr 27), ul. Ożarowskiej (nr 65/67), ul. Raszei (nr 1/3, nr 2, nr 5 i nr 8), ul. Ringelbluma (nr 1 i nr 2), al. Prymasa Tysiąclecia (nr 139/143 i nr 139a) oraz przy ul. Sitnika (nr 2, nr 3, nr 4 i nr 6). Część budynków początkowo nosiła też adres od ul. Zawiszy, m.in. Magistracka 24a (d. Zawiszy 32) czy Aleja Prymasa Tysiąclecia 139a (d. Zawiszy 28).
- od południu ulicą Górczewską,
- od wschodu linią kolei obwodowej,
- od północy aleją Prymasa Tysiąclecia,
- od zachodu Trasą Powązki-Konotopa oraz linią kolejową nr 509.
Obszar współczesnego Koła zajmowały początkowo grunty należące do wsi Wielka Wola, na których w XVI wieku odbyła się druga wolna elekcja, podczas której na króla wybrano Stefana Batorego. Wolne elekcje odbywały się tutaj jeszcze dziewięciokrotnie. Wkrótce w pobliżu, wzdłuż szosy na Górce powstała osada "Koło", która swą nazwę wzięła od "koła rycerskiego", jednego z elementów pola elekcyjnego obok wsi Wola. Około 1875 roku liczyła ona 100 domów, a pod koniec XIX wieku liczyła około 1 200 mieszkańców w 140 domach, wokół znajdowało się także kilkadziesiąt wiatraków. Trzecią część mieszkańców stanowili niemieccy ogrodnicy i młynarze, w północnej części znajdowała się także siedziba miejskiego hycla, zwana Osadą Czyściciela. Wieś ciągnęła się wówczas wzdłuż dzisiejszej ul. Górczewskiej od Młynarskiej aż do Górc, wieś przecinała także linia kolei obwodowej. Osada należała do gminy Czyste.
Na początku XX wieku wieś zaczęła rozwijać się w kierunku północnym, ukształtowały się nowe drogi, które potem uzyskały takie nazwy jak Księcia Janusza, Elekcyjna, Żmichowskiej, Zawiszy, Zagłoby czy Żuławska, w północnej części, w rejonie późniejszej ul. Obozowej, rozwijała się osada Budy. Ulica Górczewska około 1911 roku została częściowo skanalizowana i oświetlona, a w 1916 roku cały teren Koła znalazł się w granicach Warszawy. W 1928 roku wzdłuż Górczewskiej do pętli Ulrychów doprowadzono linię tramwajową, którą w 1933 roku przedłużono wzdłuż ul. księcia Janusza w kierunku Osiedla Łączności. W latach 20. XX wieku zabudowała skupiała się wzdłuż ul. Górczewskiej i ul. Księcia Janusza, ponadto nieliczne zabudowania znajdowały się w rejonie ul. Obozowej i Rawskiej, ponadto u zbiegu Elekcyjnej i Żuławskiej znajdował się zakład utylizacji, a na północy zorganizowano Lasek na Kole. Wiele było także dawnych glinianek, z których niektóre zamieniono na prowizoryczne wysypiska śmieci.
Sytuacja zaczęła się zmieniać w latach 30. XX wieku – najpierw wybudowano zespół 55 drewnianych baraków, zlokalizowanych w rejonie ulic Obozowej i Krzemienieckiej, przeznaczonych dla biedoty – od znajdującego się tu wcześniej obiektu nazywano je czasami Osadą Czyściciela, choć powszechniejsza była nazwa "Drewniane Koło". Przedłużono ulicę Obozową, wzdłuż której zaczęto lokować poważne inwestycje mieszkaniowe. Najpierw, wiosną 1935 roku, w rejonie ulic Obozowej i Dalibora z inicjatywy Banku Gospodarstwa Krajowego zorganizowano wystawę mieszkaniową, na rzecz której wybudowano 18 domów jednorodzinnych, sześć bliźniaków oraz dwa domy szeregowe, ponadto wybudowano też specjalny pawilon wystawowy oraz wieżę widokową. Po sukcesie wystawy budownictwo jeszcze się rozwinęło za sprawą Towarzystwa Osiedli Robotniczych, które w latach 1935-1938 wybudowało między ul. Bolecha a ul. Ożarowską dwadzieścia bloków mieszkalnych z tanimi mieszkaniami dla robotników. Wzrost liczby mieszkańców doprowadził do wybudowania w 1937 roku linii tramwajowej wzdłuż Obozowej do pętli Koło oraz założenia parafii św. Józefa Oblubieńca i budowy kościoła przy ul. Deotymy.
Podczas niemieckiej okupacji pobliski Fort Bema został obsadzony przez Niemców, mieszkańcy zostali wypędzeni dopiero podczas powstania warszawskiego, 15 sierpnia 1944 roku. Starsze zabudowania uległy zniszczeniu, jednak osiedla BGK i TOR przetrwały bez większych uszkodzeń. Całkowicie zrujnowane było jednak Drewniane Koło, wobec czego powracający mieszkańcy byli przyjmowani tymczasowo przez mieszkańców bloków wzdłuż Obozowej. Tymczasowo na Kole ustawiono także kilkadziesiąt baraków, które miały służyć jako prowizoryczne mieszkania dla pozbawionych dachu nad głową. Obszar Koła już wkrótce ponownie znalazł się w kręgu zainteresowań budownictwa mieszkaniowego.
Już w 1947 roku rozpoczęła się realizacja osiedla Koło-WSM (znanego też jako "Koło-Wschód") w rejonie ulic Ożarowskiej, Deotymy, Czorsztyńskiej oraz al. Rewolucji Październikowej – jeszcze modernistyczne osiedle zaprojektowali Helena i Szymon Syrkusowie. Kolejne osiedle powstało po 1955 roku między ulicami Obozową, Ciołka, Brożka oraz Deotymy – Koło-Zachód. W latach 60. XX wieku powstały dwa kolejne osiedla: Koło-Sowińskiego między Górczewską, Elekcyjną, Pustolą, Sowińskiego i Jana Olbrachta (dziś poza granicami rejonu "Koło") oraz Osiedle Koło-Górczewska między Deotymy, Brożka, Księcia Janusza i Górczewską. W latach 70. XX wieku zabudowę uzupełniło osiedle Mszczonowska między ulicami Brożka i Jana Olbrachta. Ponadto okolicę uzupełniły domki jednorodzinne w rejonie ul. Lędzkiej (układ osiedla zaprojektował Michał Przerwa-Tetmajer) oraz Park Moczydło. Z dawnej zabudowy pozostały nieliczne domy.
Dzisiaj w skład obszaru "Koło" wchodzi także teren dawnych Ogrodów Ulrycha z Wola Parkiem i Parkiem Ulrycha, wyłączony natomiast jest teren na południe od ul. Górczewskiej, który należy od obszaru Ulrychów. Obszar Koła znany jest przede wszystkim dzięki hali sportowej "Koło", Laskowi na Kole oraz bazarowi na Kole.