Położony przy ulicy Toruńskiej, na trzech terasach, u stóp murów obronnych, jest niezwykle malowniczym. Służy nie tylko parafii farnej, ale także parafii św. Józefa. W chwili, kiedy był zakładany miejsce to leżało poza miastem, chociaż przy głównym trakcie wylotowym.

Już 29 marca 1804 r. król pruski Fryderyk Wilhelm, kierując się względami sanitarnymi, nakazał zamkniecie cmentarzy przykościelnych położonych w obrębie miasta lokacyjnego i przeniesienie go poza jego granice. Decyzja ta wywołała u mieszkańców Chełmna oburzenie i sprzeciw. Wprawdzie Rada Miasta przydzieliła teren położony pomiędzy ówczesną Bramą Toruńską a Basztą Prochową, leżący na dwóch najwyższych terasach, ale do faktycznego założenia cmentarza wówczas nie doszło ze względu na działania wojenne. Władze utworzonego w 1807 r. Księstwa Warszawskiego podtrzymały jednak w mocy wcześniejsze decyzje i w 1811 r. zaczęto plantować teren pod przyszły cmentarz. Pierwsze pochówki miały miejsce w 1814 r.

Wkrótce później teren został ogrodzony. Potężne słupy tegoż parkanu można jeszcze oglądać od strony ulicy Toruńskiej. Został również ustawiony krzyż cmentarny w formie kolumny zwieńczonej rzeźbionym w piaskowcu krzyżem, na którego odwrocie znajduje się figura Matki Bożej Bolesnej. W 1852 r. cmentarz został powiększony o teren podarowany przez Szarlotę i Karola Suthoff aż do furty przy ulicy Klasztornej. Kolejne powiększenie nastąpiło w 1877 r. i następnie w 1917 r. Cmentarz osiągnął powierzchnię około 3 hektarów. Szybko jednak okazało się, że jest to zbyt mało w stosunku do potrzeb. Powiększenie cmentarza planowali proboszczowie: Bernard Bączkowski, Franciszek Żynda i Jan Kujaczyński, ale ich starania u władz miejskich spotykały się z odmową. Permanentny brak wolnych kwater sprawił, że systematycznie usuwano najstarsze groby. W ten sposób zniknęły mogiły niekiedy wielce zasłużonych dla miasta osób. Im też został poświęcony obelisk, usytuowany nieopodal bramy głównej, wystawiony w 2006 r.

W 1907 r. zbudowano na cmentarzu neogotycką kostnicę. Od lat dziewięćdziesiątych XX w. służy ona jako kaplica pogrzebowa. Ostatni jej kompleksowy remont przeprowadzono w 2005 r.

Na chełmińskiej nekropolii można odnaleźć wiele nagrobków zasłużonych dla miasta osobistości. Spoczywają tu m.in.
proboszczowie: Jan Bartoszkiewicz (1813-1900), Juliusz Pobłocki (1835-1915) i Tadeusz Andrzejewski (1902-1981);
profesor i redaktor „Szkółki Narodowej”, wielki patriota, ksiądz Antoni Knast (1814-1852);
ksiądz Jan Okrój (1828-1883) słynący z porywających kazań w kaplicy na Bramce;
zmarły w opinii świętości brat Pallotyn i zarazem lekarz Józef Lipkowski (1860-1931) oraz dwaj księża Pallotyni, którzy w czasie wojny z wielką gorliwością służyli ludności nie tylko tej, ale i okolicznych parafii – Stanisław Wojak (1912-1945) i Alojzy Arendt (1904-1982);
wizytatorka Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Bronisława Giersberg (1845-1920) i ekonomka Anna Wybicka (1877-1941);
jeden z najbardziej zasłużonych dyrektorów Gimnazjum Męskiego Wojciech Łożyński (1808-1884)
oraz dyrektor Gimnazjum Żeńskiego Franciszek Rediger (1877-1938);
drukarze i wydawcy Józef Gółkowski (1787-1871) i Walenty Fiałek (1852-1932), honorowy obywatel Chełmna;
artysta malarz Antoni Piotrowicz (1869-1923);
artyści kowalstwa i ślusarstwa Franciszek (1851-1940) i Stanisław (1873-1953) Ebłowscy;
organiści Anastazy Kałdowski (1894-1965), Alojzy Ceraficki (1899-1974) i Edmund Kriewald (1912-1997);
lekarze Franciszek Czapla (1837-1903), Leon Polewski (1856-1904), Bronisław Osiecki (1899-1981), Czesław Kowalski (1932-1983) i Franciszek Wasilewski (1891-1985);
córka pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza – Anna (1907-1987).

Na cmentarzu znajduje się osobna kwatera żołnierzy poległych w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 r. i bohaterów września 1939 r. oraz ofiar faszyzmu. Dwie kwatery zajmują groby Sióstr Miłosierdzia i ich kapelanów Księży Misjonarzy.

Ciekawą formę artystyczną posiadają nagrobki: Nikodema Bardzkiego zmarłego w 1863 r., rodziny Ebłowskich i Piotrowiczów, oraz kaplice grobowe Lemonów, Chmurzyńskich, Steffenów i Pacewiczów, Leona Polewskiego, Gregorów, Wittów, Frąckowskich, Łożyńskich.

Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą dopiero z połowy XIX w. Przed kilku laty została skradziona najstarsza tablica nagrobna z chełmińskiego cmentarza M. Goettlich z domu Janzon zmarłej w 1851 r. Udało się natomiast odzyskać żeliwny krzyż z nagrobka Piotra Jordana wykonany po 1852 r.

W przeszłości porządek na cmentarzu regulowały regulaminy cmentarne. Stanowiły one m.in. o zamykaniu cmentarza na noc, co oznajmiał dzwon. Najstarszy zachowany regulamin cmentarny pochodzi z 1906 r. O estetykę cmentarza, a w szczególności o jego obsadzenie roślinami ozdobnymi dbało Towarzystwo Upiększenia Obydwu Cmentarzy Katolickich powołane do życia w 1865 r. Obecnie opiekę nad najstarszymi grobowcami sprawuje Społeczny Komitet Opieki nad Grobami Zasłużonych Chełmnian.

Opracował: Marek G. Zieliński