NOWY TARG (590 mnpm)- miasto (ok. 27 tyś. mieszkańców) w widłach Czarnego i Białego Dunajca, usytuowane w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej u pd. podnóży Gorców. Duży ośrodek przemysłowy, handlowy, kulturalny; centrum życia gospodarczego Podhala. W obręb Nowego Targu wchodzi wiele osiedli, rozrzuconych głównie na pd. stokach Gorców (wśród nich Kowaniec), a także wsie Niwa, Klikuszowa oraz Waksmund.
Pod nazwą Stare Cło lub Długie Pole, Nowy Targ wymieniany był już w r. 1233. Osada, usytuowana w rejonie dzisiejszego kościoła św. Anny na wzgórzu nad Czarnym Dunajcem (obecnie zach. część miasta), miała komorę celną przy ważnym szlaku handlowym ze Śląska na Węgry. Wywożono tędy sól i ołów, a sprowadzano węgierskie wina. Początki osady wiązały się z Cystersami szczyrzyckimi, a lokacja nastąpiła w II pół. XIII w. na prawie magdeburskim. Źródła historyczne z XVII w. wspominają o dwukrotnym zniszczeniu Nowego Targu przez Tatarów w XIII w. (1241 i 1287 r.). Z 1326 r. pochodzi wzmianka o "Novum Forum" czyli o mieście Nowym Targu oraz o wystawieniu kościoła parafialnego w miejscu dawnej komory celnej. 22 VI 1346 r. Nowy Targ otrzymał od Kazimierza Wielkiego przywilej ponownej lokacji na prawie niemieckim na 150 łanach frankońskich między Białym i Czarnym Dunajcem. Zasadźcą był Dytrych Szyja. Do Nowego Targu włączono wówczas dawne tereny Starego Cła. Nazwa Nowy Targ, już ostatecznie utrwalona, występuje w dokumentach od r. 1425.
Na początku XV w. do parafii w Nowym Targu włączono Ostrowsko i Waksmund a nieco później Klikuszową. Dzięki licznym królewskim przywilejom oraz ustrojowi cechowemu, następuje szybki rozwój miasta. W XV-XVI1 w. Nowy Targ był stolicą starostwa niegrodowego. Szybko rozwijało się rzemiosło i handel. Tradycja dorocznego jarmarku na 25 XI (św. Katarzyny) jest związana z nadaniem tego przywileju jeszcze przez Kazimierza Wielkiego. Kazimierz Jagiellończyk ustanowił drugi jarmark w dniu 25 VII, na św. Jakuba. Rozwój rzemiosła wspomagano między innymi przez uwolnienie nowotarskiego wójta od świadczeń na rzecz wojska. W 1576 r. Stefan Batory potwierdza statut cechu rękodzielniczego. W 1593 r. Nowy Targ uzyskuje prawo składu na sól i ołów oraz na śledzie (przewóz z Krakowa i Olkusza). Ponadto wysyłane było tędy z Polski płótno, sukno oraz żelazo. W 1613 r. Zygmunt III Waza potwierdził statut cechu zbiorowego dla miasta. W XVI w. cenionym profesorem filozofii na Akademii Krakowskiej był Maciej z Nowego Targu.
W końcu XVI w. gwałtownie pogorszyła się ekonomiczna i prawna sytuacja chłopów w starostwie nowotarskim, wskutek stałego powiększania pańszczyzny, wprowadzania rozmaitych danin i robocizn. Chłopskie prawa łamali już w XV w. Ratułdowie a następnie Pieniążkowie, Komorowscy oraz Kazanowscy. Szczególnie złą sławą okrył się Mikołaj Komorowski zabiegając w latach 1624-33 o znaczne podnoszenie dochodów z dzierżaw starostwa. Spowodowało to liczne bunty i gromadne wystąpienia chłopów w Klikuszowej oraz Czarnym Dunajcu. W 1651 r. zarzewie chłopskiego buntu na całym Podhalu rozpalił Aleksander Kostka Napierski wyprowadzając 16 czerwca tegoż roku oddziały górali z Nowego Targu przez Gorce na zamek czorsztyński. Przywódcy buntu: Napierski oraz Marcin Radocki z Pcimia i Stanisław Łętowski z Czarnego Dunajca zostali wkrótce ujęci i straceni w Krakowie.
W czasach potopu szwedzkiego, w 1655 r., nowotarscy górale wzięli masowy udział w powstaniu w obronie króla Jana Kazimierza zorganizowanego przez Gabryela Woyniłłowicza. Nowy Targ i Podhale zostały przez Szwedów splądrowane. Jan Kazimierz wprowadził dla Nowego Targu trzeci jarmark w tzw. Niedzielę Białą. Po 1660 r. trwały nadal antyfeudalne wystąpienia górali nowotarskich przeciwko staroście Adamowi Kazanowskiemu a następnie przeciwko pobieraniu przez wojska Jana Wielopolskiego (1670 r.) przymusowego żołdu czyli tzw. hiberny. W XVIII w. prześladowały Nowy Targ groźne pożary (największy w r. 1784) oraz zaraza i pomór. Kotlinę Nowotarską dotknęły zniszczenia w czasie konfederacji barskiej. Widomym znakiem obecności konfederatów w Nowym Targu i Gorcach jest pięć ich grobów przy kościele parafialnym w rynku oraz napisy Koidrasa Łąckiego na skałce na Czole Turbacza. Po zajęciu Nowego Targu przez wojska cesarzowej Marii Teresy, miasto przez krótki czas było siedzibą starostwa powiatowego.
W I pół. XIX w. następuje przebudowa miasta, którą zainicjował starosta sądecki Siegstetten. Po uruchomieniu linii kolejowej z Chabówki do Zakopanego obserwuje się rozwój lokalnego przemysłu i rzemiosł: garbarstwa, kożusznictwa, wyrobu serdaków oraz handlu wełną owczą. Wzmaga się też ruch turystyczny w kierunku Zakopanego i Tatr. Powstaje wtedy obowiązująca do dziś tradycja słynnych czwartkowych jarmarków nowotarskich. W 1911 r. Nowy Targ stał się siedzibą Związku Podhalan, którego prezesem wybrany został Władysław Orkan. W 1920 r. powołano do życia Koło, a następnie Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego "Gorce". W czasie okupacji hitlerowskiej był Nowy Targ siedzibą kilku central konspiracyjnych, w tym założonej w czerwcu 1941 r. Konfederacji Tatrzańskiej. Ukazywały się podziemne pisma "Na placówce" oraz "Wiadomości Polskie".
Po wojnie Nowy Targ znacznie się rozwinął (ok. 20 zakładów przemysłowych) oraz obszarowo powiększył. Jest tu ośrodek Sportowego Wyszkolenia Lotniczego Aeroklubu Podhalańskiego (szybownictwo) i jedna z największych hal ze sztucznym lodowiskiem w kraju. Znany jest na całym Podhalu Regionalny Zespół Pieśni i Tańca "Bacówka", w całym zaś kraju słynie drużyna hokejowa "Podhale". Położenie miasta czyni z niego doskonałą bazę wypadową nie tylko w Gorce ale również w Tatry, Pieniny oraz na Spisz i Orawę.
Spośród zabytków najcenniejszy jest modrzewiowy kościółek św. Anny na lewym brzegu Czarnego Dunajca, "Na Górce", zbudowany w XVI w. Według legendy pierwotna świątynia, wystawiona tutaj w r. 1219, ufundowana została przez zbójników dla przebłagania Pana Boga za popełnione grzechy. Obecny kościółek ma konstrukcję zrębową, wieżę na słup i pochyłe ściany. W gotycko-renesansowym ołtarzu głównym widnieją: obraz św. Rodziny z r. 1516 oraz obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem na złotym tle, namalowany w II pół. XV w. Na ścianie kościoła polichromia H. Lipińskiego z 1865 r. ukazuje obrazowo legendę o nawróceniu się zbójników. W ołtarzu bocznym figura św. Jana z pół. XV w. Krucyfiks na belce tęczy nosi datę 1219 r. Na przykościelnym cmentarzu pomnik ku czci mieszkańców wymordowanych w obozach koncentracyjnych w czasie II wojny światowej.
W pobliżu rynku wznosi się stary kościół parafialny p.w. św. Katarzyny z XVI w., z późnobarokową bramą z r. 1765. Zachowało się gotyckie prezbiterium z 1346 r. Nawa kościoła nosi datę 1606 r. a większość wyposażenia oraz dzwonnica są barokowe. W ołtarzu głównym obraz św. Katarzyny pędzla W. Ressowskiego. W bocznym lewym ołtarzu obraz Wieczerzy Pańskiej z r. 1850. Na rynku zwraca uwagę pomnik Władysława Orkana, ufundowany w 1934 r. przez Związek Podhalan, w parku miejskim pomnik Adama Mickiewicza, a w otoczeniu rynku szereg drewnianych zabytkowych domów mieszczańskich z XIX w. ustawionych szczytami do ulicy z charakterystycznymi sieniami przejazdowymi. Nieopodal rynku, przy ul. Sobieskiego czynne jest Muzeum Regionalne z bogatymi zbiorami w działach: historycznym, etnograficznym, sztuki, archeologicznym oraz drukarstwa. Miasto posiada dwa znane mosty: Czarny - na Czarnym Dunajcu przy wyjściu z Rynku w kierunku dzielnicy Kowaniec, oraz Biały Most na Białym Dunajcu. Przy wyjeździe z Nowego Targu w stronę Krościenka rosną przy drodze 200-letnie modrzewie, sprowadzone tutaj z Turbacza oraz brzoza czarna - pomnik przyrody. Dzielnica Kowaniec, na pn.-wsch. od centrum, u podnóży Gorców, ma charakter letniskowy i stanowi punkt wyjścia kilku szlaków turystycznych w Gorce. W sezonie zimowym czynnych jest na Długiej Polanic kilka wyciągów orczykowych.
